ال‌نینو، تاریخ کاشت گندم امسال را تغییر می‌دهد؟

۱. ال‌نینو ۲۰۲۶–۲۰۲۷ در چه وضعیتی است؟

«ال‌نینو» به گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی اقیانوس آرام استوایی گفته می‌شود که با تضعیف بادهای تجاری شکل می‌گیرد و الگوهای دما و بارش را در مناطق بسیار دور از محل شکل‌گیری خود تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی پژوهش برای اقلیم و جامعه (IRI) در ۱۹ اوت ۲۰۲۶، شاخص‌های دمایی منطقه Niño 3.4 از تقویت قابل‌توجه ال‌نینو حکایت داشتند. مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا (CPC/NOAA) نیز در ۱۳ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که احتمال رخداد یک ال‌نینوی بسیار قوی در نیمکره‌شمالی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد است. سازمان جهانی هواشناسی (WMO) نیز در به‌روزرسانی ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۶ از تقویت ال‌نینو در ماه‌های اوت تا اکتبر و احتمال اوج‌گیری آن در ماه نوامبر خبر داد.

پیش‌بینی فائو نیز نشان می‌دهد ال‌نینوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نسبت به دوره‌های قبل قوی‌تر خواهد بود و در چندین کمربند محصول‌خیز جهان، تولید غلات و دانه‌های روغنی را کاهش می‌دهد.

۲. ال‌نینو در ایران چه اثری بر بارش و دما دارد؟

۲.۱. بارش: نه خشکسالی مطلق، نه سیل‌های قطعی

برخلاف تصور عمومی که ال‌نینو را معادل خشکسالی می‌داند، شواهد علمی نشان می‌دهد که رخدادهای ال‌نینو معمولاً با بارش بیش از حد معمول در بیشتر مناطق ایران همزمان بوده و خشکسالی شدید پاییزه در چنین دوره‌هایی محتمل نیست.

تحلیل‌های مبتنی بر داده‌های ۶۰ساله نشان می‌دهد که ال‌نینوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ در حال تقویت است و شواهد علمی نشان می‌دهد در برخی مناطق ایران می‌تواند زمینه افزایش بارش و در نتیجه افزایش خطر سیلاب را در ماه‌های پیش‌رو، به‌ویژه در فصل پاییز سال ۱۴۰۵، فراهم کند.

پیش‌بینی‌های فصلی نیز حاکی از آن است که بارندگی‌های اصلی کشور از اواخر مهرماه یا اوایل آبان‌ماه آغاز خواهد شد و بارش‌های موثر از اوایل آبان‌ماه پیش‌بینی می‌شود.

۲.۲. دما: روند گرمایش ادامه دارد

مطالعه‌ای که بر روی داده‌های زمان کاشت مزارع ۲۴ استان دیم‌خیز کشور طی سال‌های زراعی ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ انجام شده، نشان می‌دهد میانگین دما نسبت به دوره بلندمدت ۱.۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. در اقلیم‌های سرد، معتدل و گرم به‌ترتیب ۶۴.۹، ۷۰ و ۵۹.۶ درصد مزارع در زمان مناسب کشت شده‌اند. این یافته‌ها بر ضرورت بازنگری در تقویم زراعی تأکید می‌کند.

همچنین مطالعه‌ای که با استفاده از مدل ARDL و داده‌های سری‌زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ در نشریه آبیاری و زهکشی ایران منتشر شده، نشان داد که میانگین دما در هر دو دوره کوتاه‌مدت و بلندمدت اثر منفی و معناداری بر تولید گندم داشته است، در حالی که بارندگی اثر مثبت و معنادار داشته است.

۳. آیا ال‌نینو باید تاریخ کاشت گندم را تغییر دهد؟

۳.۱. پنجره بهینه کاشت در شرایط عادی

تاریخ کشت مناسب برای گندم دیم در اقلیم معتدل، بر اساس دستورالعمل فنی مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، از ۱۵ مهر تا ۱۵ آبان و پیش از اولین بارندگی مؤثر پاییزه است. بازه زمانی یک مهر تا پنج آبان نیز برای جوانه‌زنی گندم دیم در مناطق عمده کشت تعیین شده است.

۳.۲. ال‌نینو چگونه این پنجره را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

ال‌نینو از طریق تغییر در الگوی بارش، رطوبت خاک و وضعیت پوشش گیاهی به‌طور غیرمستقیم بر شرایط کشت و عملکرد محصولات کشاورزی در ایران اثر می‌گذارد. دو سناریوی اصلی قابل تصور است:

سناریوی اول: بارش زودهنگام پاییزه. اگر بارش‌های مؤثر پاییزه زودتر از موعد معمول آغاز شوند، کشاورزان ممکن است با این پرسش مواجه شوند که آیا باید کاشت را جلو بیندازند یا منتظر بمانند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد کشت دیرهنگام در مناطق سرد و معتدل و کشت زودهنگام در مناطق گرم از عوامل محدودکننده تولید شناخته شده‌اند. به عبارت دیگر، زودتر کاشتن در مناطق گرم می‌تواند مضر باشد، چرا که گیاه با تنش گرمایی مواجه می‌شود.

سناریوی دوم: تداوم تأخیر در بارش مؤثر. اگر بارش‌های مؤثر با تأخیر آغاز شوند، کشاورز با تصمیم دشواری روبه‌روست: کاشت در خاک خشک (با ریسک جوانه‌زنی ناموفق) یا انتظار برای بارش. دستورالعمل مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم تصریح می‌کند که کاشت در خاک خشک برای گندم قابل توجیه است، زیرا گندم می‌تواند چند دوره خشکی بین جوانه‌زدن و سبز شدن کامل را تحمل کند، به شرط آنکه بارندگی کافی برای ادامه رشد فراهم شود.

۳.۳. شواهد مدل‌سازی اقلیمی

مطالعه‌ای که با استفاده از مدل CERES-Wheat در استان فارس انجام و در ژوئیه ۲۰۲۵ منتشر شده، نشان می‌دهد کاشت گندم بین ۲۲ اکتبر تا ۱۱ نوامبر (حدود ۳۰ مهر تا ۲۰ آبان) در همه تیمارهای آبیاری، بالاترین عملکرد دانه را به همراه داشته است.

مطالعه دیگری در استان کردستان نشان داد در دوره پایه بیشترین عملکرد دانه در تاریخ کاشت ۹ مهر به دست آمده، در حالی که در شرایط تغییر اقلیم، گندم بهترین عملکرد را در تاریخ کاشت ۲۳ مهر داشته است. این یافته نشان‌دهنده جابه‌جایی چندروزه پنجره کاشت در پاسخ به تغییرات اقلیمی است.

۴. توصیه‌های فنی برای کشاورزان

بر اساس جمع‌بندی شواهد علمی موجود، توصیه‌های زیر برای فصل کشت پیش‌رو قابل ارائه است:

الف) تاریخ کاشت را بر اساس منطقه تنظیم کنید، نه صرفاً بر اساس پیش‌بینی ال‌نینو. شواهد نشان می‌دهد که اثر ال‌نینو بر بارش ایران یکسان و قطعی نیست و در هر منطقه رفتار متفاوتی دارد. تصمیم‌گیری باید بر اساس پیش‌بینی‌های فصلی منطقه‌ای و وضعیت رطوبت خاک انجام شود.

ب) در مناطق گرم و نیمه‌گرم، از کاشت زودهنگام پرهیز کنید. مطالعات نشان می‌دهد کاشت زودهنگام در مناطق گرم (مانند استان لرستان در ایستگاه پلدختر) منجر به ثبت بالاترین شاخص تنش گرمایی می‌شود.

ج) در مناطق سرد و معتدل، کاشت دیرهنگام را جدی نگیرید. تأخیر در کاشت در این مناطق می‌تواند به کاهش عملکرد منجر شود، زیرا گیاه فرصت کافی برای ورنالیزاسیون و رشد رویشی قبل از زمستان را از دست می‌دهد.

د) از ارقام مقاوم به تغییرات اقلیمی استفاده کنید. جهاد کشاورزی استان ایلام در نشست ویژه مدیریت مخاطرات ال‌نینو، استفاده از ارقام مقاوم به تغییرات اقلیمی و ترویج عملیات شخم عمود بر شیب برای جلوگیری از فرسایش خاک را ابلاغ کرده است.

ه) مدیریت تغذیه گیاه و کنترل علف‌های هرز را جدی بگیرید. در شرایطی که ال‌نینو می‌تواند بارش‌های سنگین و ناگهانی ایجاد کند، پایش مستمر مزارع و مدیریت تغذیه گیاه برای جلوگیری از آبشویی کودها اهمیت دوچندان می‌یابد.

و) محصولات را بیمه کنید. ستاد مدیریت بحران استان قزوین بر لزوم آمادگی کشاورزان برای برداشت سریع‌تر محصولات و بیمه محصولات تأکید کرده است.

۵. نتیجه‌گیری

پاسخ کوتاه به پرسش «آیا ال‌نینو تاریخ کاشت گندم امسال را تغییر می‌دهد؟» این است: احتمالاً بله، اما نه به‌صورت یکسان در همه مناطق و نه به‌صورت قطعی. شواهد علمی نشان می‌دهد ال‌نینوی قوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ با احتمال بیش از ۹۰ درصد در حال شکل‌گیری است و می‌تواند بارش‌های زودهنگام و سنگین پاییزه را در برخی مناطق ایران به همراه داشته باشد. این وضعیت ممکن است پنجره کاشت را چند روز تا دو هفته جابه‌جا کند، اما جهت این جابه‌جایی (جلو یا عقب) به منطقه جغرافیایی، وضعیت رطوبت خاک و پیش‌بینی‌های فصلی محلی بستگی دارد.

مهم‌ترین توصیه این است که تصمیم‌گیری کشاورزان بر اساس مشاوره کارشناسان پهنه و پیش‌بینی‌های به‌روز سازمان هواشناسی انجام شود، نه بر اساس هیجانات رسانه‌ای درباره «سوپر ال‌نینو». آنچه مسلم است، ضرورت انعطاف در تقویم زراعی و آمادگی برای مواجهه با نوسانات اقلیمی است که در سال‌های اخیر به الگویی پایدار در کشاورزی ایران تبدیل شده است.

منابع :

• CPC/NOAA. (2026, August 13). ENSO diagnostic discussion. National Oceanic and Atmospheric Administration.

• FAO. (2026, May 18). What a stronger El Niño could mean for food systems. Food and Agriculture Organization of the United Nations.

• FAO. (2026, August 14). FAO El Niño news. Food and Agriculture Organization of the United Nations.

• FAO & WFP. (2026, June 19). Joint call for anticipatory action. Food and Agriculture Organization of the United Nations & World Food Programme.

• IRI. (2026, August 19). ENSO forecast. International Research Institute for Climate and Society, Columbia University.

• WMO. (2026, July 3). El Niño update. World Meteorological Organization.

• WMO. (2026, July 31). Global seasonal climate update. World Meteorological Organization.

• پژوهشکده اقلیم‌شناسی، سازمان هواشناسی کشور. (۱۴۰۵). اندرکنش پدیده‌های سطحی (ال‌نینو) و گردش جوّ بالا (جت استریم) در رخداد دوره‌های مرطوب/خشک ماهانه نواحی بارشی ایران. سازمان هواشناسی کشور.

• Analysis of precipitation anomalies in basins of Iran based on transition phases and different intensities of ENSO. (2026). [نام نشریه]، جلد، [صفحات]. https://doi.org/[DOI]

• Evaluation of relation between rainfall and El Nino phenomena in Iran. (n.d.). University of Kurdistan. [URL]

• Influence of southern oscillation on autumn rainfall in Iran (1951–2011). (n.d.). [نام نشریه]، جلد، [صفحات]. [DOI/URL]

• Investigating the impact of climate change on the production of agricultural products in Iran (Case study: Wheat). (2026). [نام نشریه]، جلد، [صفحات]. [DOI/URL]

• Optimizing planting dates and irrigation schedules to enhance wheat production in Fars Province under future climate scenarios using the CERES-Wheat model. (2025). PeerJ, [جلد]، [شماره مقاله]. https://doi.org/[DOI]

• سازگاری گندم دیم پاییزه به تغییر اقلیم در مناطق نیمه‌خشک و سرد با استفاده از تاریخ کاشت بهینه و آبیاری تکمیلی. (n.d.). نشریه علوم زراعی، جلد، [صفحات].

• مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور. (n.d.). دستورالعمل فنی کاشت گندم دیم. مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم.

• The relationship of environmental factors with phenological characteristics and grain yield of some commercial bread wheat cultivars in different sowing dates. (2023). نشریه پژوهش‌های تولید گیاهی، جلد، [صفحات].

• به‌گزینی تک‌آبیاری و تاریخ کاشت برای ارقام گندم در شرایط دیم. (۱۳۸۹). نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار، جلد، [صفحات].