بررسی آخرین آمار هفتگی شاخصهای مهم آب کشور، منتهی به ۱۱ مردادماه سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵، تصویری دوگانه از وضعیت منابع آبی ایران ارائه میدهد؛ از یک سو، ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته جهش قابل توجهی داشته و از سوی دیگر، افزایش ذخایر مخازن بسیار محدود بوده است.
بر اساس جدول، مجموع ورودی آب به سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۱ مرداد به ۴۵.۹۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۲۶.۶۶ میلیارد مترمکعب بوده که به معنای رشد حدود ۷۲ درصدی است.
این رشد همچنین در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله نیز قابل توجه است. متوسط ورودی در دوره مشابه حدود ۴۰.۷۳ میلیارد مترمکعب اعلام شده و بنابراین ورودی امسال حدود ۱۳ درصد بیشتر از متوسط بلندمدت قرار دارد.
ورودی آب؛ مهمترین نقطه قوت آمار امسال
افزایش ۷۲ درصدی ورودی سدها، مهمترین نکته مثبت این گزارش است. به بیان ساده، در سال آبی جاری حجم بیشتری از آب نسبت به سال گذشته وارد مخازن کشور شده است.
اما این افزایش را نباید بهتنهایی به معنای بهبود پایدار وضعیت آبی کشور تلقی کرد. بخش قابل توجهی از منابع ورودی، در طول سال آبی برای تأمین نیازهای شرب، کشاورزی، صنعت، محیطزیست و سایر مصارف از مخازن خارج شده است.
از همین رو، مقایسه ورودی با میزان ذخیره نهایی مخازن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
خروجی سدها ۱۹ درصد افزایش یافت
بر اساس جدول، مجموع خروجی سدهای کشور به ۳۴.۵۶ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۲۹.۱۶ میلیارد مترمکعب بوده است.
بنابراین خروجی سدها حدود ۱۹ درصد افزایش داشته است.
با این حال، نکته قابل توجه این است که خروجی امسال همچنان حدود ۴ درصد کمتر از متوسط ۱۰ ساله یعنی ۳۶.۱۲ میلیارد مترمکعب است.
این وضعیت نشان میدهد که اگرچه برداشت و رهاسازی آب نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما هنوز به سطح متوسط تاریخی نرسیده است.
ذخیره سدها؛ رشد بسیار محدود در برابر جهش ورودی
موجودی مخازن در پایان دوره مورد بررسی حدود ۳۰.۰۹ میلیارد مترمکعب گزارش شده است.
این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۲۹.۹۴ میلیارد مترمکعب بوده است.
بنابراین با وجود افزایش حدود ۷۲ درصدی ورودی آب، موجودی مخازن تنها حدود ۰.۵ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داشته است.
این اختلاف میان رشد ورودی و رشد ذخیره، یکی از مهمترین نکات کارشناسی این جدول است.
به عبارت دیگر، تمام افزایش ورودی آب به افزایش ذخایر منجر نشده است؛ زیرا بخشی از منابع جدید واردشده به مخازن، در طول سال آبی برای مصارف مختلف از سدها خارج شده است.
از سوی دیگر، موجودی فعلی مخازن نسبت به متوسط ۱۰ ساله که حدود ۲۷.۱۸ میلیارد مترمکعب است، حدود ۱۱ درصد بالاتر قرار دارد. بنابراین وضعیت ذخایر در مقایسه با میانگین بلندمدت بهتر است، هرچند این به معنای رفع کامل محدودیت آبی کشور نیست.
تراز آبی چه میگوید؟
یکی از شاخصهای قابل توجه در این گزارش، فاصله میان حجم ورودی و خروجی است.
با کسر خروجی ۳۴.۵۶ میلیارد مترمکعب از ورودی ۴۵.۹۲ میلیارد مترمکعب، اختلافی حدود:
۱۱.۳۶ میلیارد مترمکعب
به دست میآید.
این رقم نشان میدهد که در مقیاس تجمعی، حجم آب ورودی به سدها به شکل محسوسی بیشتر از حجم خروجی بوده است.
با این حال، این اختلاف را نباید عیناً معادل افزایش موجودی مخازن دانست؛ زیرا تغییرات ذخیره مخازن تحت تأثیر عواملی مانند تبخیر، انتقال آب، تغییرات عملیاتی مخازن، رهاسازیهای زیستمحیطی و تفاوت موجودی ابتدای دوره نیز قرار دارد.
بنابراین برای تحلیل دقیقتر، صرفاً مقایسه ورودی و خروجی کافی نیست و باید وضعیت ذخیره واقعی مخازن نیز در کنار آن بررسی شود.
پرشدگی ۵۸ درصدی؛ هنوز ۴۲ درصد ظرفیت خالی است
بر اساس جدول، درصد پرشدگی سدهای کشور ۵۸ درصد اعلام شده است.
این یعنی از ظرفیت قابل بهرهبرداری مخازن، حدود ۵۸ درصد پر شده و نزدیک به ۴۲ درصد ظرفیت همچنان خالی است.
این شاخص از منظر مدیریت منابع آب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش ورودی در یک سال آبی الزاماً به معنای برخورداری از ذخیره مطمئن برای سال بعد نیست.
بهویژه در شرایط اقلیمی ایران که بخش قابل توجهی از بارشها به شکل فصلی و نامنظم رخ میدهد، مسئله اصلی برای مدیران آب فقط «چقدر آب وارد سد شده» نیست، بلکه این است که چه مقدار از این آب در پایان سال آبی قابل اتکا باقی مانده است.
جمعبندی کارشناسی
آمار منتهی به ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ را میتوان در چهار گزاره اصلی خلاصه کرد:
۱. وضعیت ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته بهطور محسوسی بهتر شده است.
رشد ۷۲ درصدی ورودی، مهمترین نشانه مثبت جدول است.
۲. ورودی آب از متوسط ۱۰ ساله نیز بیشتر است.
ورودی ۴۵.۹۲ میلیارد مترمکعبی، حدود ۱۳ درصد بالاتر از متوسط ۱۰ ساله قرار دارد.
۳. افزایش ذخیره بسیار کمتر از افزایش ورودی بوده است.
موجودی مخازن فقط حدود ۰.۵ درصد نسبت به سال گذشته بیشتر شده؛ بنابراین افزایش ورودی، بخش قابل توجهی از نیازهای مصرفی و مدیریت منابع آب را پوشش داده است.
۴. وضعیت فعلی نسبت به میانگین بلندمدت بهتر است، اما همچنان نمیتوان از وفور منابع آب سخن گفت.
موجودی مخازن حدود ۱۱ درصد بالاتر از متوسط ۱۰ ساله است، ولی پرشدگی ۵۸ درصدی به این معناست که بخش قابل توجهی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است.
نتیجه مهم برای سیاستگذار و بخش کشاورزی
تصویر ارائهشده توسط این آمار، نه یک وضعیت بحرانی مشابه سالهای کمآب و نه یک وضعیت کاملاً عادی و بدون ریسک را نشان میدهد. نشانه اصلی، بهبود جریانهای ورودی است؛ اما سطح ذخایر هنوز آنقدر بالا نیست که بتوان افزایش مصرف آب را بدون نگرانی توصیه کرد.
برای بخش کشاورزی، پیام این آمار اهمیت بیشتری دارد: افزایش ورودی سدها میتواند در کوتاهمدت فشار بر تأمین آب را کاهش دهد، اما با توجه به ۵۸ درصدی بودن پرشدگی مخازن و افزایش ۱۹ درصدی خروجی سدها، مدیریت مصرف و برنامهریزی برای ماههای پیشرو همچنان ضروری است.
در واقع، شاخص تعیینکننده برای ماههای آینده، نه فقط میزان بارش یا ورودی سدها، بلکه سرعت مصرف ذخایر و میزان آبی است که در پایان دوره گرم سال در مخازن باقی میماند.
دیدگاهها