گندم برای سفره یا خوراک دام؟؛ ضرورت اصلاح رابطه قیمتی گندم و نهاده‌های دامی برای صیانت از امنیت غذایی

تهیه و تنظیم: ویت ایران | ۶ شهریور ۱۴۰۵

مسئله فقط قیمت گندم نیست؛ مسئله «قیمت نسبی» گندم و خوراک دام است

گندم در ایران یک کالای معمولی کشاورزی نیست؛ این محصول مهم‌ترین جزء زنجیره تأمین نان و یکی از ارکان اصلی امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود. بنابراین، سیاست قیمت‌گذاری آن باید علاوه بر پوشش هزینه تولید و ایجاد انگیزه برای کشاورز، به گونه‌ای طراحی شود که گندم مناسب مصرف انسانی از نظر اقتصادی نسبت به نهاده‌های خوراک دام در موقعیتی قرار نگیرد که فروش آن برای خوراک دام جذاب شود.

این موضوع در سال جاری اهمیت بیشتری پیدا کرده است. از یک سو قیمت نهاده‌هایی مانند ذرت، جو و کنجاله سویا افزایش یافته و از سوی دیگر قیمت گندم تولید داخل به سطحی نزدیک به برخی نهاده‌های دامی رسیده است. رئیس بنیاد ملی گندم نیز در ابتدای سال نسبت به همین مسئله هشدار داده و اعلام کرده بود افزایش قیمت جو، سویا و سایر نهاده‌های خوراک دام می‌تواند گندم را از چرخه مصرف انسانی خارج کند.

آخرین قیمت‌های بازار چه می‌گویند؟

بر اساس آخرین جدول منتشرشده از سوی خبرگزاری بازار در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵، قیمت هر کیلوگرم ذرت حدود ۴۹٬۵۵۰ تومان، کنجاله سویا ۶۹٬۵۲۰ تومان، جو ۵۱٬۰۷۳ تومان و گندم ۳۷٬۲۰۵ تومان گزارش شده است. قیمت سبوس گندم نیز در همین جدول ۳۱٬۱۵۰ تومان اعلام شده است.

منبع: خبرگزاری بازار، ۱۵ شهریور ۱۴۰۵. ارقام فوق قیمت‌های گزارش‌شده بازار هستند و نباید با نرخ تخصیصی بازارگاه یا قیمت رسمی خرید تضمینی یکسان تلقی شوند.

در عین حال، داده‌های تخصصی ITPNews برای ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ تصویر متفاوتی از بازار گندم ارائه می‌دهد. این پایگاه، قیمت گندم داخلی را در استان‌های مختلف بین ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار ریال در هر کیلوگرم و میانگین را ۴۷۰ هزار ریال، معادل ۴۷ هزار تومان ثبت کرده است. بنابراین برای گندم، به جای اتکا به یک عدد واحد، باید بازه قیمت واقعی بازار و تفاوت منطقه‌ای را در نظر گرفت.

در مورد کنجاله سویا نیز ITPNews در ۱۴ شهریور، دامنه‌ای از ۶۱۵ تا ۹۳۵ هزار ریال و میانگین ۷۲۰٬۷۱۴ ریال، معادل حدود ۷۲٬۰۷۱ تومان در هر کیلوگرم را ثبت کرده است. این اختلاف با عدد ۶۹٬۵۲۰ تومان گزارش‌شده توسط بازار، اهمیت تفاوت منبع، کیفیت، محل تحویل و نوع محصول را نشان می‌دهد.

نکته کلیدی: مقایسه قیمت اسمی کافی نیست

از نظر اقتصادی، مقایسه اینکه «هر کیلو گندم چند تومان و هر کیلو ذرت چند تومان است» به تنهایی معیار مناسبی برای تصمیم خوراک دام نیست.

ارزش یک نهاده در جیره بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها تعیین می‌شود؛ از جمله:

• انرژی قابل متابولیسم؛
• پروتئین خام و کیفیت اسیدهای آمینه؛
• قابلیت هضم نشاسته و پروتئین؛
• رطوبت و وزن حجمی؛
• میزان فیبر و پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای؛
• وجود عوامل ضدتغذیه‌ای؛
• کیفیت و سلامت دانه؛
• هزینه حمل تا واحد مصرف؛
• و قیمت سایر نهاده‌های مکمل.

بنابراین ممکن است گندم از نظر قیمت اسمی از ذرت ارزان‌تر باشد، اما اختلاف واقعی ارزش اقتصادی آن پس از تعدیل انرژی، پروتئین، قابلیت هضم و هزینه حمل متفاوت شود.

مطالعات علمی نیز نشان می‌دهد گندم از نظر تغذیه‌ای قابلیت استفاده در جیره دام و طیور را دارد. یک مطالعه منتشرشده در Poultry Science انرژی قابل متابولیسم تصحیح‌شده برای نیتروژن گندم را در مرغ‌های تخم‌گذار حدود ۳٬۴۷۹ کیلوکالری به ازای هر کیلوگرم ماده خشک و برای ذرت حدود ۳٬۷۲۲ کیلوکالری گزارش کرده است؛ بنابراین گندم می‌تواند یک منبع انرژی مؤثر در جیره باشد، اما الزاماً از نظر ارزش انرژی با ذرت کاملاً یکسان نیست.

از سوی دیگر، مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد گندم برای خوک‌ها منبع مناسبی از نشاسته، پروتئین و اسیدهای آمینه است و میانگین پروتئین خام نمونه‌های بررسی‌شده حدود ۱۲.۶ درصد بوده است. این ویژگی توضیح می‌دهد چرا در صورت نامناسب شدن رابطه قیمتی، گندم می‌تواند از نظر اقتصادی وارد رقابت با غلات خوراکی مانند ذرت و جو شود.

چرا ورود گندم خوراکی به جیره دام می‌تواند مسئله‌ساز باشد؟

استفاده از گندم در خوراک دام ذاتاً یک اقدام غیرعلمی نیست. در بسیاری از کشورها گندم خوراکی و گندم با کیفیت پایین‌تر، بسته به مشخصات کیفی و اقتصادی، در جیره دام و طیور استفاده می‌شود.

مسئله در ایران اختصاص گندم با کیفیت مناسب برای مصرف انسانی به خوراک دام در شرایطی است که کشور همزمان برای تأمین نان و آرد مورد نیاز خود به همین محصول وابسته است.

به بیان اقتصادی، اگر یک کشاورز بتواند گندم خود را در بازار غیررسمی با قیمتی بالاتر یا با دریافت سریع‌تر وجه به خریدار دامی بفروشد، در حالی که تحویل محصول به شبکه رسمی مستلزم انتظار برای دریافت وجه باشد، حتی اگر قیمت رسمی روی کاغذ مناسب باشد، قیمت مؤثر دریافتی کشاورز پایین‌تر خواهد بود.

این موضوع در سال جاری اهمیت ویژه‌ای دارد. ایسنا در ۴ شهریور ۱۴۰۵ گزارش داد که طبق اعلام معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، در آن مقطع به‌طور میانگین تنها ۵۵ درصد مطالبات گندمکاران پرداخت شده و قرار بوده باقی مطالبات تا پایان شهریور تسویه شود.

از منظر اقتصادی، بنابراین باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت:

قیمت اسمی خرید گندم + زمان دریافت پول + هزینه و ریسک فروش = قیمت مؤثر برای کشاورز

این «قیمت مؤثر» است که رفتار اقتصادی تولیدکننده را تعیین می‌کند.

یک علامت هشداردهنده از بازار

در تیرماه ۱۴۰۵، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرد که تولید گندم سال زراعی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ می‌تواند به حدود ۱۳.۵ تا ۱۴ میلیون تن برسد. با این حال، وی هشدار داد تأخیر در پرداخت مطالبات می‌تواند تحویل گندم به مراکز خرید تضمینی را کاهش دهد و حتی بخشی از محصول را به مصارف دیگر، از جمله خوراک دام، سوق دهد.

همین گزارش یک نکته مهم دیگر نیز دارد: طبق اظهارات معاون وزیر، بخش عمده گندم تولیدی کشور در کلاس‌های کیفی یک و دو قرار می‌گیرد. بنابراین موضوع فقط حفظ «حجم گندم» نیست؛ بلکه حفظ گندم با کیفیت مناسب برای زنجیره آرد و نان اهمیت دارد.

آیا قیمت گندم باید از نهاده‌های دامی بالاتر باشد؟

پاسخ کارشناسی این است که نمی‌توان یک نسبت ثابت و عمومی مانند «گندم باید ۲۰ درصد گران‌تر از جو باشد» را بدون توجه به کیفیت، منطقه، هزینه حمل و ارزش تغذیه‌ای به عنوان قاعده علمی تعیین کرد.

چنین نسبتی ممکن است در یک بازار محلی منطقی باشد، اما در بازار دیگر به دلیل اختلاف هزینه حمل یا کیفیت محصول نتیجه متفاوتی ایجاد کند.

آنچه باید ایجاد شود، یک سپر قیمتی و سیاستی برای گندم انسانی است؛ به این معنا که قیمت مؤثر گندم تحویلی به شبکه رسمی باید به اندازه‌ای باشد که فروش آن برای کشاورز نسبت به فروش غیررسمی یا مصرف دامی جذابیت خود را از دست ندهد.

این سیاست باید دست‌کم چهار مؤلفه داشته باشد:

۱. قیمت پایه متناسب با هزینه واقعی تولید

قیمت خرید باید هزینه‌های بذر، کود، سم، آب، انرژی، ماشین‌آلات، دستمزد، استهلاک و هزینه سرمایه را پوشش دهد و برای تولیدکننده حاشیه سود منطقی ایجاد کند.

۲. پرداخت سریع

تأخیر در پرداخت عملاً بخشی از ارزش قیمت تضمینی را از بین می‌برد. اگر کشاورز برای دریافت پول خود چندین هفته یا چند ماه منتظر بماند، قیمت اسمی بالاتر الزاماً به معنای قیمت اقتصادی بالاتر نیست.

۳. طبقه‌بندی کیفی

گندم با کیفیت مناسب برای آرد نان باید بر اساس شاخص‌هایی مانند پروتئین، وزن حجمی، رطوبت، افت مفید و غیرمفید و ویژگی‌های کیفی آرد قیمت‌گذاری شود.

۴. تفکیک گندم انسانی از گندم دامی

گندم‌های خارج از استاندارد مصرف انسانی، گندم‌های آسیب‌دیده یا محصولاتی که از نظر کیفی برای آرد مناسب نیستند می‌توانند در چارچوب مقررات به بازار خوراک دام هدایت شوند؛ اما نباید گندم مرغوب نان به دلیل ضعف سیاست قیمتی به این بازار منتقل شود.

راهکار اقتصادی؛ به جای ممنوعیت، اصلاح «سیگنال قیمت»

راهکار پایدار این نیست که صرفاً به دامدار یا مرغدار گفته شود از گندم استفاده نکند. اگر گندم از نظر اقتصادی ارزان‌تر از نهاده‌های جایگزین باشد، ممنوعیت به‌تنهایی می‌تواند بازار غیررسمی ایجاد کند.

راهکار بنیادی‌تر، اصلاح رابطه قیمتی در کل زنجیره است.

برای مثال، اگر افزایش قیمت ذرت و جو باعث شود گندم به عنوان منبع انرژی در جیره اقتصادی‌تر شود، سیاست‌گذار باید همزمان دو بازار را ببیند: بازار گندم انسانی و بازار نهاده‌های دامی.

از طرف دیگر، صنعت خوراک دام نیز نباید مجبور شود نهاده‌ای را با قیمت غیررقابتی خریداری کند. راهکار مناسب می‌تواند شامل تأمین منظم ذرت و جو، کاهش هزینه‌های لجستیکی، بهبود نظام توزیع، شفافیت قیمت و استفاده هدفمند از گندم‌های خارج از استاندارد نان باشد.

گندم را با ذرت و سویا اشتباه نگیریم

از نظر تغذیه‌ای، گندم جایگزین مستقیم و یک‌به‌یک همه نهاده‌های خوراک دام نیست.

کنجاله سویا عمدتاً نهاده پروتئینی است، در حالی که گندم و ذرت عمدتاً در جیره به عنوان منابع انرژی و نشاسته مطرح‌اند. بنابراین مقایسه مستقیم قیمت گندم و کنجاله سویا برای تصمیم اقتصادی جیره صحیح نیست.

از طرف دیگر، مطالعات تغذیه طیور نشان داده‌اند که گندم می‌تواند جایگزین بخشی از ذرت شود، اما ترکیب جیره باید بر اساس انرژی، اسیدهای آمینه و عوامل ضدتغذیه‌ای تنظیم شود. وجود پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای محلول، مهارکننده‌های آمیلاز/تریپسین و گلوتن در گندم می‌تواند بر هضم و سلامت روده طیور اثر بگذارد؛ بنابراین استفاده از گندم در جیره نیازمند فرمولاسیون علمی است و صرفاً بر مبنای «ارزان‌تر بودن هر کیلو» نباید انجام شود.

جمع‌بندی؛ حفظ گندم در زنجیره نان یک مسئله اقتصادی است

داده‌های بازار در شهریور ۱۴۰۵ یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد: قیمت گندم داخلی، ذرت و جو در محدوده‌های نسبتاً نزدیک به یکدیگر قرار گرفته‌اند، در حالی که قیمت کنجاله سویا به‌مراتب بالاتر است. بر اساس داده ITPNews، میانگین قیمت گندم در ۱۵ شهریور حدود ۴۷ هزار تومان و میانگین قیمت کنجاله سویا در ۱۴ شهریور حدود ۷۲ هزار تومان بوده است؛ در گزارش خبرگزاری بازار نیز قیمت گندم ۳۷.۲ هزار تومان، ذرت ۴۹.۶ هزار تومان و جو ۵۱.۱ هزار تومان ثبت شده است. اختلاف میان منابع نیز نشان می‌دهد که برای سیاست‌گذاری نباید یک عدد منفرد را به عنوان «قیمت بازار» در نظر گرفت.

از سوی دیگر، نرخ خرید تضمینی گندم برای سال زراعی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ در نهایت به حدود ۴۹٬۵۰۰ تومان به ازای هر کیلوگرم رسید و گزارش‌های رسمی نیز بر نقش این نرخ در حفظ انگیزه تولید تأکید کرده‌اند.

بنابراین مسئله اصلی برای سیاست‌گذار این نیست که صرفاً «قیمت گندم را بالا ببرد»؛ بلکه باید اطمینان حاصل کند که قیمت مؤثر دریافتی کشاورز، زمان پرداخت، کیفیت محصول و قیمت نهاده‌های دامی به گونه‌ای تنظیم شوند که گندم مناسب مصرف انسانی از نظر اقتصادی به سمت خوراک دام رانده نشود.

منابع خبری و علمی مورد استفاده

1. خبرگزاری بازار – ۱۵ شهریور ۱۴۰۵
   «قیمت انواع نهاده‌های دامی و محصولات کشاورزی ۱۵ شهریور ۱۴۰۵»؛ شامل قیمت گندم، ذرت، جو، کنجاله سویا و سایر نهاده‌ها.
   
2. ITPNews – ۱۵ شهریور ۱۴۰۵
   داده تخصصی قیمت گندم داخلی؛ میانگین ۴۷۰٬۰۰۰ ریال در هر کیلوگرم و دامنه ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار ریال.
3. ITPNews – ۱۴ شهریور ۱۴۰۵
   داده تخصصی کنجاله سویا؛ میانگین ۷۲۰٬۷۱۴ ریال در هر کیلوگرم و دامنه ۶۱۵ تا ۹۳۵ هزار ریال.
4. ایسنا – ۴ شهریور ۱۴۰۵
   «مطالبات گندمکاران تا پایان شهریور پرداخت می‌شود»؛ گزارش درباره پرداخت ۵۵ درصد مطالبات و کاهش حدود ۲۰ درصدی خرید دولتی گندم در استان تهران.
   
5. باشگاه خبرنگاران جوان – ۱۱ تیر ۱۴۰۵
   «پیش‌بینی تولید ۱۴ میلیون تن گندم در کشور»؛ شامل هشدار درباره احتمال خروج بخشی از گندم از چرخه خرید تضمینی و اختصاص به مصارف دیگر از جمله خوراک دام در صورت تأخیر در پرداخت مطالبات.
6. ایسنا / اقتصادآنلاین – ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶
   گزارش درباره افزایش قیمت نهاده‌ها و نگرانی از ورود گندم به چرخه خوراک دام در صورت نامناسب شدن رابطه قیمتی نهاده‌ها.
7. ایرنا – ۱۷ آوریل ۲۰۲۶
   گزارش اعلام قیمت تضمینی گندم سال ۱۴۰۵؛ حدود ۴۹٬۶۵۰ تومان به همراه هزینه بیمه و حدود ۵۰ هزار تومان در مجموع.
8. Poultry Science – ۲۱ ژوئن ۲۰۱۹
   مطالعه علمی درباره انرژی قابل متابولیسم ذرت، کنجاله سویا و گندم در مرغ‌های تخم‌گذار.
9. Translational Animal Science – ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۴
   مرور علمی جامع درباره ارزش تغذیه‌ای گندم و فرآورده‌های جانبی آن در تغذیه خوک؛ شامل پروتئین، نشاسته، انرژی و اسیدهای آمینه.
10. Animal Nutrition – ۲۰۲۲
    مرور علمی درباره محدودیت‌های جیره‌های مبتنی بر گندم در جوجه‌های گوشتی و نقش پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای، مهارکننده‌های آمیلاز/تریپسین و گلوتن.