راهنمای علمی و کاربردی تولید گندم دوروم (ماکارونی) برای کشاورزان
گندم دوروم یا گندم ماکارونی (Triticum turgidum ssp. durum) از نظر کشاورزی و اقتصادی با گندم نان تفاوتهایی دارد که توجه به آنها میتواند هم بر عملکرد مزرعه و هم بر کیفیت محصول برداشتشده اثر بگذارد. این گندم بهدلیل دانه سخت و شیشهای، رنگ زرد مطلوب، پروتئین و گلوتن مناسب و قابلیت تبدیل به سمولینا، ماده اولیه اصلی بسیاری از انواع ماکارونی و برخی محصولات غذایی دیگر است.
اما برای کشاورز، مهمتر از شناخت ویژگیهای محصول این است که بداند چه رقمی بکارد، چه زمانی بذرپاشی کند، چگونه تراکم بوته را تنظیم کند، کود نیتروژن و گوگرد را چگونه مدیریت کند، آب را در چه مرحلهای مصرف کند و چگونه از افت کیفیت دانه جلوگیری کند. در ادامه، این موضوعات با تکیه بر مطالعات علمی، بهصورت کاربردی جمعبندی شدهاند.
۱. گندم دوروم چه تفاوتی با گندم نان دارد؟
گندم دوروم از نظر ژنتیکی، ساختمانی و کاربرد نهایی با گندم نان تفاوت دارد. مهمترین ویژگی آن دانه بسیار سخت و معمولاً شیشهای و زردرنگ است. این ویژگی باعث میشود هنگام آسیاب، سمولینای مناسبی برای تولید ماکارونی ایجاد شود.
کیفیت گندم دوروم تنها به درصد پروتئین محدود نمیشود. ویژگیهایی مانند:
- وزن هزاردانه
- وزن هکتولیتر
- درصد دانههای شیشهای
- میزان پروتئین
- مقدار و کیفیت گلوتن
- رنگ زرد سمولینا
- میزان خاکستر
- اندازه و یکنواختی دانه
- سلامت دانه و عدم جوانهزنی قبل از برداشت
در تعیین ارزش نهایی محصول نقش دارند. مطالعات مروری نشان دادهاند که ژنوتیپ، شرایط محیطی و مدیریت زراعی بهصورت همزمان کیفیت گندم دوروم را تعیین میکنند و نمیتوان کیفیت را فقط با افزایش یک نهاده، مثلاً کود نیتروژن، تضمین کرد.
۲. اولین تصمیم مهم: انتخاب رقم مناسب
در گندم دوروم، انتخاب رقم باید بر اساس اقلیم و هدف تولید انجام شود، نه صرفاً بر اساس عملکردی که رقم در یک مزرعه یا یک سال داشته است.
برای مناطق دیم، بهخصوص مناطق سرد و نیمهخشک، رقم باید ترکیبی از ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- سازگاری با طول فصل رشد منطقه
- تحمل نسبی به خشکی
- تحمل سرما در صورت نیاز
- پایداری عملکرد
- مقاومت یا تحمل بیماریهای مهم منطقه
- ارتفاع و مقاومت مناسب به خوابیدگی
- کیفیت مناسب دانه
- سازگاری با زمان کاشت منطقه
اهمیت این موضوع در ایران بسیار زیاد است. مطالعات چندساله در مناطق دیم ایران نشان دادهاند که اثر متقابل رقم × محیط قابل توجه است؛ یعنی رقمی که در یک منطقه یا سال عملکرد مناسبی دارد الزاماً در منطقهای دیگر همان نتیجه را تکرار نمیکند.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ روی ۲۶ ژنوتیپ دوروم در چند محیط ایران و طی سه فصل زراعی انجام شد نیز تفاوت قابل توجه عملکرد ژنوتیپها در محیطهای مختلف را نشان داد و نقش عوامل اقلیمی را در این تفاوتها تأیید کرد.
توصیه عملی
رقم توصیهشده مرکز تحقیقات منطقه خود را بر رقم صرفاً «پُرمحصول» ترجیح دهید. برای کشاورزی دیم، پایداری عملکرد در چند سال معمولاً اهمیت بیشتری از رکورد عملکرد یک سال دارد.
۳. بارندگی فقط «مقدار بارش» نیست؛ زمان بارش اهمیت زیادی دارد
یکی از مهمترین یافتههای جدید برای گندم دوروم در ایران مربوط به مطالعهای است که در ۱۱ اوت ۲۰۲۶ در مجله Scientific Reports منتشر شد.
در این پژوهش، دادههای ۲۲ ساله (۲۰۰۲ تا ۲۰۲۴) ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم سرارود کرمانشاه و ۲۷۳۶ ژنوتیپ در ۸۸ آزمایش بررسی شد. نتایج نشان داد که رابطه عملکرد با زمان و توزیع بارندگی بسیار مهم است و صرفاً نگاه کردن به مجموع بارش فصل نمیتواند عملکرد را بهخوبی توضیح دهد. بارش در ماههای فوریه، آوریل و مه ــ که تقریباً با مراحل پنجهزنی، رشد ساقه و نزدیک شدن به ظهور سنبله و گلدهی ارتباط دارند ــ نقش مهمی در عملکرد داشت.
این یافته برای کشاورز دیم یک پیام مهم دارد:
یک سال پربارش الزاماً سال پُرمحصول نیست؛ توزیع بارش در مراحل حساس رشد اهمیت زیادی دارد.
بنابراین هنگام ارزیابی عملکرد یک رقم یا مزرعه، بهتر است فقط مجموع بارندگی سالانه ثبت نشود؛ بلکه زمان وقوع بارشها نیز مورد توجه قرار گیرد.
۴. تاریخ کاشت؛ یکی از ارزانترین ابزارهای افزایش عملکرد
تاریخ کاشت باید بهگونهای انتخاب شود که گیاه:
- پیش از سرمای شدید استقرار مناسبی پیدا کند،
- پنجهزنی کافی داشته باشد،
- در اواخر فصل با تنش شدید خشکی و گرما مواجه نشود،
- و مرحله گلدهی با دورههای بسیار نامناسب حرارتی همزمان نشود.
در مناطق مختلف ایران نمیتوان یک تاریخ کاشت واحد برای گندم دوروم تعیین کرد. ارتفاع، دما، بارندگی، نوع رقم و شرایط خاک تعیینکنندهاند.
مطالعات ایران نشان دادهاند که اثر زمان کاشت با محیط و شرایط رطوبتی ارتباط دارد؛ بنابراین توصیه تقویمی باید منطقهمحور باشد.
نکته کاربردی
اگر دو مزرعه در فاصله نسبتاً کمی از هم قرار دارند اما از نظر ارتفاع، خاک یا وضعیت رطوبتی متفاوتاند، لزوماً یک تاریخ کاشت برای هر دو مناسب نیست.
۵. مقدار بذر را بدون توجه به شرایط مزرعه تعیین نکنید
یکی از اشتباهات رایج، استفاده از یک مقدار ثابت بذر برای تمام مزارع است.
مقدار بذر باید بر اساس موارد زیر تعیین شود:
مقدار بذر = تراکم هدف × وزن هزاردانه ÷ درصد خلوص و قوه نامیه
بنابراین مثلاً اگر وزن هزاردانه دو رقم متفاوت باشد، حتی با هدف یکسان برای تراکم بوته، مقدار بذر مصرفی آنها یکسان نخواهد بود.
همچنین عواملی مانند:
- تاریخ کاشت
- درصد جوانهزنی
- کیفیت بذر
- شوری خاک
- رطوبت زمان کاشت
- شرایط بستر بذر
- دیم یا آبی بودن مزرعه
بر مقدار مناسب بذر تأثیر میگذارند.
مطالعات انجامشده روی گندم دوروم نیز نشان دادهاند که پاسخ عملکرد به میزان بذر به محیط و ژنوتیپ وابسته است و نمیتوان یک نرخ ثابت را برای همه شرایط توصیه کرد.
توصیه مهم
به جای اینکه بگوییم «برای دوروم همیشه X کیلو بذر در هکتار مصرف شود»، بهتر است کشاورز تراکم هدف و کیفیت بذر را مبنای محاسبه قرار دهد.
۶. مدیریت نیتروژن؛ افزایش کود همیشه به معنی افزایش سود نیست
نیتروژن مهمترین عنصر غذایی مورد نیاز گندم است و در گندم دوروم علاوه بر عملکرد، بر کیفیت دانه نیز اثر میگذارد.
افزایش دسترسی گیاه به نیتروژن میتواند در شرایط مناسب باعث افزایش:
- رشد رویشی
- تعداد سنبله
- تعداد دانه
- عملکرد
- درصد پروتئین دانه
شود.
اما مصرف بیش از نیاز گیاه میتواند مشکلاتی مانند:
- افزایش خطر خوابیدگی
- افزایش رشد رویشی
- کاهش کارایی مصرف نیتروژن
- افزایش هزینه تولید
- افزایش خطر آبشویی نیترات
- و در برخی شرایط افزایش حساسیت به بعضی بیماریها
ایجاد کند.
از طرف دیگر، کمبود نیتروژن میتواند عملکرد و پروتئین را کاهش دهد.
مطالعات انجامشده روی دوروم نشان میدهند که پاسخ محصول به نیتروژن به رقم، محیط، آب و هدف کیفیتی وابسته است. بنابراین نسخه واحد برای همه مزارع علمی نیست.
اصل مهم برای کشاورز
کل کود نیتروژن را در ابتدای فصل مصرف نکنید.
تقسیم نیتروژن در مراحل مختلف رشد میتواند هم امکان هماهنگ کردن عرضه نیتروژن با نیاز گیاه را بیشتر کند و هم خطر اتلاف را کاهش دهد. راهنمای FAO درباره مدیریت گندم آبی نیز بر اهمیت زمان و نحوه مصرف نیتروژن برای افزایش کارایی جذب تأکید میکند.
۷. چرا گوگرد برای گندم دوروم اهمیت دارد؟
گوگرد در گندم دوروم فقط یک عنصر غذایی فرعی نیست.
گوگرد برای ساخت اسیدهای آمینه حاوی گوگرد، از جمله متیونین و سیستئین، ضروری است و در ساختار پروتئینهای دانه نقش دارد.
بنابراین وقتی هدف کشاورز تولید گندم دوروم با کیفیت مناسب است، باید علاوه بر نیتروژن، وضعیت گوگرد خاک نیز بررسی شود.
یک مطالعه منتشرشده در ۲۰۰۹ نشان داد که تغذیه گوگرد میتواند بر شاخصهای کیفی گندم دوروم اثر مثبت داشته باشد، بهویژه در شرایط کمآبی.
مطالعه دیگری که در ۲۰۱۲ منتشر شد نیز نشان داد که مدیریت گوگرد بر جذب N و S و عملکرد دوروم اثر دارد؛ البته افزایش زیاد گوگرد میتواند خطر آبشویی آن را نیز افزایش دهد. بنابراین مصرف گوگرد باید بر اساس آزمون خاک و نیاز مزرعه انجام شود، نه بهصورت کورکورانه.
یک نکته بسیار مهم
اگر کشاورز نیتروژن را زیاد کند اما گوگرد کافی در اختیار گیاه نباشد، الزاماً به کیفیت پروتئینی مورد انتظار دست پیدا نمیکند.
به بیان ساده:
نیتروژن و گوگرد باید متعادل باشند.
۸. فسفر و پتاسیم را فراموش نکنید
در گندم دوروم، کوددهی نباید به «کود اوره» محدود شود.
فسفر برای استقرار اولیه، رشد ریشه و فرآیندهای انرژی گیاه اهمیت دارد و پتاسیم در تنظیم آب، عملکرد روزنهها و تحمل برخی تنشها نقش دارد.
اما مصرف کودهای فسفره و پتاسه بدون آزمون خاک نیز میتواند اقتصادی نباشد.
روش صحیح
قبل از کوددهی:
- آزمون خاک انجام شود.
- مقدار فسفر و پتاسیم قابل جذب بررسی شود.
- سابقه کشت و کوددهی مزرعه در نظر گرفته شود.
- عملکرد هدف مشخص شود.
- سپس برنامه کودی تنظیم شود.
۹. آبیاری؛ مرحله رشد از مقدار آب مهمتر است
اگر گندم دوروم آبی کشت میشود، هدف نباید صرفاً «آبیاری زیاد» باشد؛ بلکه باید آب در مراحل حساس رشد در اختیار گیاه قرار گیرد.
مطالعات انجامشده در مناطق نیمهخشک نشان دادهاند که کمبود آب در بخش پایانی فصل رشد میتواند محدودکننده جدی عملکرد دوروم باشد و تنظیم آبیاری بر اساس مرحله رشد و وضعیت خاک اهمیت دارد.
از طرف دیگر، آبیاری بیش از نیاز میتواند:
- مصرف آب را افزایش دهد،
- کارایی مصرف آب را کاهش دهد،
- خطر بیماری و خوابیدگی را افزایش دهد،
- و در برخی خاکها باعث مشکلات زهکشی و شوری شود.
بنابراین:
آبیاری دوروم باید بر اساس نیاز گیاه، رطوبت خاک، بافت خاک و مرحله رشد برنامهریزی شود.
۱۰. چرا پروتئین بالا بهتنهایی نشانه گندم دوروم باکیفیت نیست؟
این نکته برای بازار گندم ماکارونی بسیار مهم است.
کیفیت مطلوب دوروم مجموعهای از صفات است. در صنایع ماکارونی، علاوه بر پروتئین، ویژگیهایی مانند:
- کیفیت گلوتن،
- شیشهای بودن دانه،
- سختی دانه،
- رنگ زرد سمولینا،
- وزن هکتولیتر،
- اندازه دانه،
- میزان خاکستر،
- و قابلیت آسیاب
مهم هستند.
بنابراین کشاورز نباید تصور کند که:
«هرچه اوره بیشتری مصرف کنم و درصد پروتئین بالا برود، حتماً محصول باکیفیتتری تولید کردهام.»
این رابطه به این سادگی نیست.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ نشان داد که افزایش نیتروژن میتواند پروتئین دانه را افزایش دهد، اما واکنش کیفیت گلوتن و شیشهای بودن دانه به نیتروژن میتواند به ژنوتیپ وابسته باشد.
۱۱. رنگ زرد دانه و سمولینا از کجا میآید؟
رنگ زرد مطلوب گندم دوروم و سمولینا تا حد زیادی به وجود کاروتنوئیدها و رنگدانههای زرد مربوط است.
این ویژگی برای تولید ماکارونی اهمیت زیادی دارد.
مطالعات نشان دادهاند که مقدار رنگدانههای کاروتنوئیدی تحت تأثیر رقم و محیط رشد قرار میگیرد؛ بنابراین نمیتوان صرفاً با افزایش کود، رنگ مطلوب را تضمین کرد.
۱۲. مدیریت بیماریها؛ پیشگیری اقتصادیتر از درمان است
بیماریهایی مانند زنگها، سپتوریوز، فوزاریوم و برخی بیماریهای طوقه و ریشه میتوانند عملکرد و کیفیت دانه را کاهش دهند.
برای مدیریت آنها، سه اصل مهم است:
۱. رقم مناسب
استفاده از ارقام دارای مقاومت یا تحمل مناسب به بیماریهای مهم منطقه.
۲. مدیریت زراعی
رعایت تناوب، مدیریت بقایا، تاریخ کاشت مناسب و جلوگیری از تراکم بیش از حد.
۳. پایش مزرعه
سمپاشی باید بر اساس تشخیص بیماری و مرحله حساس گیاه انجام شود، نه صرفاً بر اساس تقویم.
بهویژه در بیماریهای سنبله، سلامت محصول از نظر کیفیت غذایی و قابلیت فرآوری اهمیت ویژه دارد.
۱۳. مراقب خوابیدگی باشید
مصرف بیش از حد نیتروژن، تراکم نامناسب، رقم بلند و باد یا بارندگی شدید میتواند خطر خوابیدگی را افزایش دهد.
خوابیدگی فقط مشکل برداشت نیست؛ بلکه میتواند باعث:
- کاهش عملکرد قابل برداشت،
- افزایش رطوبت داخل پوشش گیاهی،
- دشوار شدن برداشت مکانیزه،
- و در شرایط مرطوب افزایش مشکلات کیفیتی
شود.
بنابراین در مزرعهای که سابقه خوابیدگی دارد، انتخاب رقم مناسب و مدیریت متعادل نیتروژن اهمیت زیادی دارد.
۱۴. یکی از مهمترین خطرات: بارندگی نزدیک برداشت
اگر دانه در زمان رسیدگی در مزرعه با بارندگیهای نامناسب مواجه شود، احتمال افت کیفیت و در برخی شرایط جوانهزنی قبل از برداشت افزایش مییابد.
مطالعات جدید نشان دادهاند که جوانهزنی پیش از برداشت میتواند ویژگیهای عملکردی گندم و سمولینا را تغییر دهد و در نتیجه بر کیفیت فرآوری اثر بگذارد.
توصیه عملی
در مناطق مستعد بارندگی زمان برداشت، کشاورز باید:
- مزرعه را از نظر رسیدگی مرتب پایش کند،
- برداشت را بیدلیل به تأخیر نیندازد،
- تجهیزات برداشت را از قبل آماده کند،
- و محصول برداشتشده را در شرایط مناسب خشک و نگهداری کند.
۱۵. برداشت و پس از برداشت؛ کیفیتی که در مزرعه ساخته شده ممکن است در انبار از بین برود
حتی اگر کشاورز محصول بسیار خوبی تولید کند، نگهداری نامناسب میتواند کیفیت آن را کاهش دهد.
پس از برداشت باید:
- دانه تا حد مناسب برای ذخیرهسازی خشک شود،
- از ورود دانه بسیار مرطوب به انبار جلوگیری شود،
- انبار تمیز و دارای تهویه مناسب باشد،
- آلودگی حشرات کنترل شود،
- و دانههای آلوده یا آسیبدیده از محصول سالم جدا شوند.
برای گندم دوروم، سلامت دانه و کیفیت فیزیکی بخشی از ارزش اقتصادی محصول است و نباید تنها به وزن محصول توجه کرد.
۱۶. برنامه پیشنهادی مدیریت مزرعه دوروم
| مرحله | اقدام اصلی | نکته مهم برای کشاورز |
|---|---|---|
| قبل از کاشت | آزمون خاک | پایه برنامه کودی |
| قبل از کاشت | انتخاب رقم | رقم متناسب با اقلیم و هدف تولید |
| قبل از کاشت | بررسی بذر | خلوص، قوه نامیه و سلامت |
| کاشت | تنظیم تراکم | بر اساس وزن هزاردانه و شرایط مزرعه |
| استقرار | کنترل علفهای هرز | جلوگیری از رقابت در مراحل اولیه |
| پنجهزنی | ارزیابی تغذیه | تصمیمگیری برای نیتروژن تکمیلی |
| ساقهرفتن | پایش بیماری | مرحله مهم برای حفظ سطح برگ |
| نزدیک ظهور سنبله | مدیریت آب | جلوگیری از تنش شدید آبی |
| پرشدن دانه | حفظ وضعیت آبی مناسب | افزایش احتمال تشکیل دانه سالم |
| رسیدگی | پایش رطوبت و بیماری | جلوگیری از تأخیر غیرضروری برداشت |
| برداشت | تنظیم کمباین | کاهش شکستگی و آسیب دانه |
| پس از برداشت | خشککردن و انبارداری | حفظ کیفیت تا زمان فروش |
۱۷. نسخه ساده برای کشاورز: اگر فقط ۱۰ نکته را بخواهیم به خاطر بسپاریم
۱. برای هر منطقه یک رقم واحد بهترین گزینه نیست؛ رقم را بر اساس اقلیم و سابقه عملکرد منطقه انتخاب کنید.
۲. در دیم، فقط مقدار بارش را نگاه نکنید؛ زمان بارش بسیار مهم است. مطالعه ۲۲ ساله اخیر در کرمانشاه نیز این موضوع را بهخوبی نشان داده است.
۳. بذر را کیلویی و بدون محاسبه مصرف نکنید؛ وزن هزاردانه، قوه نامیه و تراکم هدف را در نظر بگیرید.
۴. تمام نیتروژن را در یک نوبت مصرف نکنید؛ زمان مصرف را با نیاز گیاه هماهنگ کنید.
۵. اگر نیتروژن مصرف میکنید، وضعیت گوگرد را نیز بررسی کنید.
۶. کود فسفر و پتاسیم را بر اساس آزمون خاک مصرف کنید.
۷. در مزرعه آبی، آب را در مراحل حساس رشد مدیریت کنید، نه اینکه صرفاً تعداد دفعات آبیاری را افزایش دهید.
۸. پروتئین بالا به تنهایی به معنی کیفیت بالای دوروم نیست؛ کیفیت گلوتن، شیشهای بودن، وزن هکتولیتر، رنگ و ویژگیهای آسیاب نیز مهماند.
۹. بیماریها را زود شناسایی کنید و از سمپاشی تقویمی بدون تشخیص پرهیز کنید.
۱۰. برداشت بهموقع و انبارداری صحیح به اندازه تولید محصول در مزرعه اهمیت دارد.
جمعبندی
گندم دوروم را نباید صرفاً یک «گندم با پروتئین بالا» دانست. این محصول یک زنجیره کامل از رقم مناسب → استقرار مناسب → تغذیه متعادل → مدیریت آب → کنترل بیماری → برداشت مناسب → حفظ کیفیت پس از برداشت است.
از دید کشاورز، مهمترین نکته این است که عملکرد و کیفیت دو هدف جدا از هم نیستند، اما همیشه نیز با افزایش نهادهها همجهت نمیشوند. مدیریت صحیح باید به دنبال ایجاد تعادل میان عملکرد، کیفیت دانه، مصرف آب، مصرف کود و هزینه تولید باشد.
این موضوع در شرایط ایران اهمیت بیشتری پیدا میکند. پژوهشهای جدید انجامشده در ایران نشان میدهند که تغییرات محیطی و بهخصوص الگوی بارندگی میتواند سهم بزرگی در تغییر عملکرد دوروم داشته باشد. مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در کرمانشاه نیز نشان داده است که توزیع زمانی بارش در مراحل حساس رشد میتواند از مجموع بارندگی فصل مهمتر باشد.
بنابراین برای تولید اقتصادی گندم دوروم در ایران، نسخه موفق الزاماً «کود بیشتر + آب بیشتر + بذر بیشتر» نیست؛ بلکه «رقم متناسب + زمان کاشت مناسب + تراکم صحیح + تغذیه متعادل + مدیریت آب بر اساس مرحله رشد + برداشت بهموقع» است.
منابع علمی و معتبر
۱. Mohammadi, R. & Haghparast, R. (2022). Durum wheat: production, nutritional value and economic importance. Cereal Biotechnology and Biochemistry, 1(3), 414–445.
۲. Mohammadi, R. (2026). Rainfall timing drives rainfed durum wheat yield in western Iran. Scientific Reports. Published: 11 August 2026.
این پژوهش بر پایه ۲۲ سال داده در سرارود کرمانشاه، اهمیت توزیع زمانی بارش برای عملکرد دوروم دیم ایران را بررسی کرده است.
۳. Mohammadi, R. et al. (2025). Genotype × environment interaction analysis and climatic factors impacts on grain yield in rainfed durum wheat trials in Iran. BMC Plant Biology, 25, 1065. Published: 11 August 2025.
۴. Mohammadi, R., Amri, A., Ahmadi, H. et al. (2014). Adaptation Patterns and Yield Stability of Durum Wheat Landraces to Highland Cold Rainfed Areas of Iran. Crop Science, 54(3), 944–954. Published: 1 May 2014.
۵. Flagella, Z. (2006). Nutritional and technological quality of durum wheat. Italian Journal of Agronomy, 1(1s).
مروری مهم درباره اثر اقلیم، نیتروژن، گوگرد، آب و مدیریت زراعی بر کیفیت تغذیهای و فناوری دوروم.
۶. Pompa, M., Giuliani, M.M., Giuzio, L., Gagliardi, A., Di Fonzo, N. & Flagella, Z. (2009). Effect of Sulphur Fertilization on Grain Quality and Protein Composition of Durum Wheat. Italian Journal of Agronomy, 4(4).
۷. Ercoli, L. et al. (2012). Management of sulphur fertiliser to improve durum wheat production and minimise S leaching. European Journal of Agronomy, 38, 74–82.
۸. Rossini, F. et al. (2018). Synergistic Effect of Sulfur and Nitrogen in the Organic and Mineral Fertilization of Durum Wheat: Grain Yield and Quality Traits in the Mediterranean Environment. Agronomy, 8(9).
۹. Mohammadi, R., Amri, A. (2020). Durum Wheat: Globally Minor, Locally Major Crop. Nova Science Publishers. Published: 1 July 2020.
۱۰. De Santis, M.A. et al. (2023). Factors Affecting the Nutritional, Health, and Technological Quality of Durum Wheat for Pasta-Making: A Systematic Literature Review. Plants, 12(3), 530.
۱۱. D'Amico et al. (2022). Impact of Quality Improvement and Milling Innovations on Durum Wheat and End Products.
مرور جامع ویژگیهای کیفی مورد نیاز برای آسیاب، سمولینا و تولید ماکارونی.
۱۲. ICARDA. Durum Wheat. برنامه بهنژادی دوروم با تمرکز بر عملکرد، تنوع ژنتیکی و تحمل تنشهای اقلیمی.
دیدگاهها