معرفی رقم گندم آبی «افق»؛ گزینه ای برتر برای کشت در اراضی شور و لبشور

شوری خاک و آب، یکی از مهمترین تنشهای غیرزنده در جهان و ایران به شمار میرود که تولید محصولات کشاورزی را به شدت محدود میسازد. در کشور ایران، حدود ۲۴ میلیون هکتار از اراضی با درجات مختلف تحت تأثیر شوری قرار دارد و بخشهای وسیعی از استانهای یزد، خراسان جنوبی، کرمان، قم، اصفهان، تهران، البرز، سمنان، خراسان مرکزی و سیستان بهنحوی از این تنش متأثر هستند. معرفی ارقام متحمل به شوری، یکی از راهکارهای اساسی برای بهرهبرداری پایدار از این اراضی محسوب میشود. رقم افق (Ofogh) با هدف بهرهگیری از اراضی شور و لبشور در اقلیم معتدل تا نسبتاً گرم کشور، پس از ۱۶ سال پژوهش توسط محققین غلات در ایستگاههای تحقیقات کشاورزی مناطق شور کشور معرفی شده است.

۱. ریشه شناسی و فرایند اصلاحی

رقم افق با شجره GF-gy54/Attila حاصل دورگگیری بین دو والد زیر است:

• والد مادری: لاین GF-gy54

• والد پدری: رقم Attila از مرکز سیمیت (CIMMYT) که دارای سازگاری عمومی خوبی میباشد

این رقم حاصل فعالیت گروهی محققین غلات در ایستگاههای تحقیقات کشاورزی مناطق شور کشور بوده و طی یک دوره ۱۶ ساله بررسی و گزینش شده است.

۲. مناطق قابل توصیه برای کشت

رقم افق برای کشت در مناطقی با آب یا خاک شور و لبشور در اقلیم معتدل تا نسبتاً گرم کشور مناسب است. استان های هدف شامل موارد زیر می باشند:

محدوده تحمل شوری رقم افق:

• هدایت الکتریکی آب (ECwater): ۶ تا ۱۲ دسیزیمنس بر متر

• هدایت الکتریکی خاک (ECsoil): ۷ تا ۱۴ دسیزیمنس بر متر

۳. عملکرد تولید

۳-۱. عملکرد در آزمایشات سازگاری (تحت شرایط تنش شوری)

در آزمایشات سازگاری، رقم افق با میانگین عملکرد دانه ۴/۵۴۵ تن در هکتار، عملکردی برتر نسبت به ارقام شاهد نشان داد:

۳-۲. عملکرد در آزمایشات تحقیق-ترویجی (مزارع زارعین تحت تنش شوری)

در شرایط واقعی مزرعه و تحت تنش شوری:

افزایش عملکرد رقم افق نسبت به میانگین ارقام شاهد ارگ و بم: ۵۲۹ کیلوگرم در هکتار

۴. ویژگی های زراعی و مورفولوژیک

جدول زیر مقایسهای جامع بین رقم افق و ارقام شاهد ارگ و بم ارائه میدهد:

۴-۱. واکنش به بیماریهای زنگ

۵. مزایای کیفی برتر رقم افق

۵-۱. مقطع شیشه ای دانه

یکی از مهمترین مزیتهای رقم افق نسبت به ارقام شاهد ارگ و بم، شیشه ای بودن مقطع دانه است. در حالی که ارقام ارگ و بم دارای مقطع آردی میباشند، دانه رقم افق دارای بافت شیشه ای است که این ویژگی تأثیر مستقیمی بر کیفیت نهایی آرد و محصولات نانوایی دارد.

۵-۲. سختی دانه بالاتر

میانگین سختی دانه در رقم افق (۵۳/۵) بهطور محسوسی بالاتر از ارقام ارگ (۵۰) و بم (۴۹) است. سختی بالاتر دانه معمولاً با کیفیت بهتر آرد برای مصارف نانوایی مرتبط است.

۵-۳. پروتئین و گلوتن بیشتر

رقم افق از نظر درصد پروتئین (۱۱/۹۵%)، گلوتن مرطوب (۳۲%) و گلوتن خشک (۱۰/۵%) نسبت به هر دو رقم شاهد برتری دارد که بیانگر کیفیت برتر نانوایی این رقم میباشد.

۶. جمع بندی و توصیه نهایی

رقم افق با دارا بودن مجموعهای از ویژگیهای مطلوب، گزینهای برتر برای کشت در اراضی شور و لبشور مناطق معتدل تا نسبتاً گرم کشور محسوب میشود:

1. تحمل بالای شوری: قابل کشت در شرایط ECwater=6-12 و ECsoil=7-14 دسیزیمنس بر متر

2. عملکرد بالا: افزایش ۵۲۹ کیلوگرم در هکتار نسبت به ارقام شاهد در شرایط مزرعه

3. کیفیت نانوایی عالی: مقطع شیشه ای، سختی دانه بالا، پروتئین و گلوتن بیشتر

4. مقاومت به ورس و ریزش دانه: کاهش ضایعات در زمان برداشت

5. سازگاری گسترده: مناسب برای استانهای متعدد با اقلیم معتدل تا نسبتاً گرم

با توجه به روند رو به افزایش شوری اراضی در کشور و محدودیت منابع آب شیرین، توسعه کشت ارقام متحمل به شوری نظیر رقم افق میتواند نقش مهمی در افزایش بهره وری اراضی شور و تأمین امنیت غذایی  ایفا نماید.

منابع

1. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) - گزارش معرفی رقم گندم آبی افق

2. نتایج آزمایشات سازگاری و تحقیق-ترویجی رقم افق در ایستگاههای تحقیقات کشاورزی مناطق شور کشور

3. اطلاعات فنی رقم افق، بخش تحقیقات غلات، مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، کرج

4. Amini, A. et al. (2016). معرفی ارقام مهم در مناطق شور. مجله پژوهشهای زراعی، نشریه پژوهشهای زراعی (SPJ.areeo.ac.ir)

5. Anagholi, A. et al. (2017). مقایسه واکنش به شوری در ارقام گندم متحمل. مجله تولید و فرآوری محصولات زراعی و باغی (ejcp.gau.ac.ir)

6. طوطیانی، ش. و همکاران. بررسی واکنشهای فیزیولوژیک و رشدی ریشه چهار رقم گندم نان. مجله پژوهشهای گیاهی (jcpp.iut.ac.ir)