شوری خاک و آب آبیاری یکی از مهمترین محدودیتهای تولید گندم در بسیاری از مناطق خشک و نیمهخشک کشور است. افزایش نمک در محیط ریشه، علاوه بر کاهش توان گیاه برای جذب آب، میتواند جذب عناصر غذایی را مختل کرده و در مراحل مختلف رشد، تعداد پنجه، تشکیل سنبله و در نهایت عملکرد دانه را کاهش دهد. بررسیهای علمی نیز نشان میدهد که واکنش ارقام گندم به شوری یکسان نیست و انتخاب رقم متحمل، یکی از ابزارهای مهم مدیریت این تنش است.
در چنین شرایطی، رقم گندم نان «سیستان» میتواند برای بخشی از اراضی شور و کمشور مناطق گرم و معتدل جنوب کشور مورد توجه قرار گیرد.
رقم سیستان چگونه معرفی شد؟
رقم سیستان در قالب آزمایشهای بینالمللی گندم با همکاری مرکز بینالمللی تحقیقات ذرت و گندم (CIMMYT) طی سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹ مورد بررسی قرار گرفت و با توجه به سازگاری آن با شرایط مناطق شور و نسبتاً شور، برای کشت در برخی مناطق گرم و معتدل جنوب کشور توصیه شد.
این رقم از جمله ارقام گندم نان است و در منابع پژوهشی داخلی نیز عملکرد آن در شرایط شور مورد ارزیابی قرار گرفته است. در یک آزمایش مزرعهای در منطقه زریندشت فارس، رقم سیستان در میان مجموعهای از ارقام و لاینهای گندم تحت شوری خاک و آب بررسی شد و عملکرد آن از رقم شاهد چمران بیشتر بود؛ موضوعی که اهمیت انتخاب رقم متناسب با شرایط محیطی را نشان میدهد.
مهمترین ویژگیهای زراعی رقم سیستان
مهمترین ویژگیهای این رقم عبارتاند از:
| ویژگی | مشخصات گزارششده |
|---|---|
| نوع گندم | گندم نان |
| تیپ رشد | بهاره |
| ارتفاع بوته | حدود ۸۰ تا ۹۵ سانتیمتر |
| درصد پروتئین دانه | حدود ۱۱٫۵ درصد |
| گلوتن مرطوب | حدود ۳۲ درصد |
| وزن هزار دانه | حدود ۴۸ گرم |
| مناسب برای | مناطق گرم و معتدل با تنش شوری |
| سازگاری | اراضی شور و کمشور، با توجه به شرایط منطقه |
نکته مهم: عملکرد نهایی به شوری خاک و آب، بافت و زهکشی خاک، تاریخ کاشت، مدیریت آبیاری، تغذیه، شرایط اقلیمی و کیفیت بذر بستگی دارد.
چرا انتخاب رقم در زمین شور اهمیت دارد؟
گاهی تصور میشود که با افزایش کود یا آب، میتوان اثر شوری را جبران کرد؛ اما این تصور همیشه درست نیست.
شوری علاوه بر ایجاد تنش اسمزی، موجب تجمع یونهایی مانند سدیم و کلر در محیط ریشه و بافت گیاه میشود. به همین دلیل، رقم متحمل میتواند نسبت به رقم حساس، رشد و عملکرد بهتری در شرایط مشابه داشته باشد.
مطالعات انجامشده در ایران نیز این موضوع را تأیید میکنند. برای نمونه، پژوهشی روی ۱۴ رقم و لاین گندم در شرایط شوری حدود ۶ دسیزیمنس بر متر خاک و ۹ دسیزیمنس بر متر آب نشان داد که واکنش ژنوتیپها متفاوت است و برخی ارقام و لاینها، از جمله سیستان، عملکرد مناسبی نسبت به رقم شاهد داشتند.
آیا رقم سیستان را میتوان در هر زمین شوری کشت کرد؟
خیر.
متحمل بودن یک رقم به شوری به معنای «مقاوم بودن در برابر هر میزان شوری» نیست.
حتی ارقام متحمل نیز با افزایش بیش از حد شوری، کاهش رشد و عملکرد نشان میدهند. در یک مطالعه مزرعهای روی رقم بم، افزایش شوری آب آبیاری از ۱٫۸۸ به ۷٫۲۲ دسیزیمنس بر متر کاهش معنیداری در عملکرد ایجاد نکرد؛ اما در شوری بالاتر، حدود ۱۴٫۱۶ دسیزیمنس بر متر، عملکرد دانه و کاه تقریباً ۵۰ درصد کاهش یافت.
بنابراین پیش از انتخاب رقم، آزمایش آب و خاک ضروری است.
۷ توصیه کاربردی برای کشت گندم سیستان در زمین شور
۱. ابتدا شوری خاک و آب را اندازهگیری کنید
قبل از کشت، نمونه آب آبیاری و خاک مزرعه را برای تعیین EC به آزمایشگاه بدهید.
صرفاً مزهکردن آب یا مشاهده سفیدک سطح خاک، روش قابل اعتمادی برای تعیین میزان شوری نیست.
۲. رقم مناسب را متناسب با منطقه انتخاب کنید
رقم سیستان برای شرایطی معرفی شده است که شوری و اقلیم از محدودیتهای مهم تولید هستند؛ اما توصیه رقم باید بر اساس منطقه، شوری، تاریخ کاشت و شرایط آبوهوایی انجام شود.
تحقیقات CIMMYT نیز نشان دادهاند که تحمل به شوری در بین ژنوتیپهای گندم متفاوت است و انتخاب ژنوتیپ مناسب میتواند به حفظ عملکرد در خاکهای شور کمک کند.
۳. مدیریت آبیاری را جدی بگیرید
در زمین شور، فقط مقدار آب مهم نیست؛ کیفیت آب، زمان آبیاری و امکان خروج نمک از ناحیه ریشه نیز اهمیت دارد.
اگر زهکشی مزرعه مناسب نباشد، آبیاری میتواند در بلندمدت موجب تجمع بیشتر نمک در ناحیه ریشه شود.
در مطالعات انجامشده در جنوب خوزستان نیز مشخص شده است که ترکیب شوری آب، شوری خاک، بافت سنگین، سطح ایستابی بالا و ضعف زهکشی میتواند اثر تنش را تشدید کند.
۴. از آبیاریهای سبک و نامنظم پرهیز کنید
در شرایط شور، برنامه آبیاری باید بهگونهای باشد که گیاه دچار تنش شدید آب نشود و در عین حال، در صورت وجود زهکشی مناسب، امکان کنترل تجمع نمک در ناحیه ریشه فراهم باشد.
آب شور بدون مدیریت صحیح میتواند مشکل شوری خاک را در سالهای بعد تشدید کند.
۵. کود بیشتر، لزوماً به معنی عملکرد بیشتر نیست
یکی از اشتباهات رایج، افزایش خودسرانه کود در زمین شور است.
پژوهش روی رقم بم نشان داده است که واکنش گندم به کود نیتروژنه با افزایش شوری تغییر میکند و همچنین در یک مطالعه، مصرف سولفات پتاسیم در شرایط مورد آزمایش نتوانست اثر معنیداری بر عملکرد رقم بم داشته باشد. بنابراین نسخه یکسان کودی برای همه زمینهای شور قابل توصیه نیست.
توصیه کودی باید بر اساس آزمون خاک و نیاز واقعی گیاه انجام شود.
۶. بذر سالم و باکیفیت استفاده کنید
در زمین شور، مرحله جوانهزنی و استقرار بوته اهمیت ویژهای دارد. استفاده از بذر گواهیشده و با قوه نامیه مناسب، تنظیم میزان بذر مصرفی بر اساس توصیه منطقه و رعایت عمق مناسب کاشت، به استقرار یکنواخت مزرعه کمک میکند.
شوری میتواند حتی در مراحل اولیه رشد، تعداد پنجهها و رشد گیاه را کاهش دهد؛ بنابراین مزرعهای که از ابتدا استقرار ضعیفی داشته باشد، در ادامه فصل نیز ظرفیت جبران محدودی خواهد داشت.
۷. مزرعه را از نظر زهکشی بررسی کنید
زهکشی مناسب، مکمل انتخاب رقم متحمل است.
اگر نمک وارد ناحیه ریشه شود اما امکان خروج آن وجود نداشته باشد، حتی رقم متحمل نیز با محدودیت رشد روبهرو خواهد شد.
در زمینهای دارای مشکل شوری، اصلاح زهکشی و مدیریت آب باید در کنار انتخاب رقم مورد توجه قرار گیرد؛ نه اینکه همه مشکل به ویژگی رقم نسبت داده شود.
یک نکته مهم برای کشاورزان
رقم متحمل به شوری قرار نیست شوری را از بین ببرد؛ بلکه هدف از انتخاب چنین رقمی این است که گیاه بتواند در شرایطی که شوری وجود دارد، نسبت به ارقام حساس، رشد و عملکرد اقتصادی بهتری داشته باشد.
به زبان ساده:
مدیریت شوری = رقم مناسب + آب مناسب + آبیاری صحیح + زهکشی مناسب + تغذیه متعادل
حذف هر کدام از این عوامل میتواند نتیجه را ضعیف کند.
رقم سیستان؛ انتخابی برای شرایط، نه نسخهای برای همه مزارع
اطلاعات موجود درباره رقم سیستان نشان میدهد که این رقم از نظر سازگاری با شرایط گرم و تنش شوری، برای برخی مناطق کشور گزینه قابل توجهی است. با این حال، توصیه نهایی برای کشت آن باید بر پایه آزمون آب و خاک، سوابق عملکرد رقم در منطقه و نظر کارشناسان محلی انجام شود.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پژوهشهای مختلف نشان دادهاند که تحمل به شوری یک صفت کاملاً وابسته به ژنوتیپ و شرایط محیطی است و ممکن است یک رقم در یک منطقه شور عملکرد مطلوبی داشته باشد، اما در منطقهای دیگر با شرایط اقلیمی یا خاک متفاوت، همان نتیجه به دست نیاید.
جمعبندی برای کشاورز
اگر مزرعه شما در منطقهای گرم و معتدل قرار دارد و شوری خاک یا آب آبیاری یکی از محدودیتهای اصلی تولید گندم است، رقم سیستان میتواند در فهرست گزینههای قابل بررسی قرار گیرد.
اما پیش از خرید بذر، این پنج سؤال را پاسخ دهید:
- EC آب آبیاری چقدر است؟
- EC خاک مزرعه چقدر است؟
- آیا زهکشی مزرعه مناسب است؟
- رقم سیستان در مزارع همان منطقه چه عملکردی داشته است؟
- تاریخ کاشت و مدیریت تغذیه متناسب با این رقم و منطقه تعیین شده است؟
اگر پاسخ این پرسشها روشن باشد، انتخاب رقم از یک تصمیم تجربی به یک تصمیم فنی و اقتصادی تبدیل میشود.
منابع مورد استفاده
- منبع پایه: مشخصات زراعی و اطلاعات فنی رقم گندم سیستان
- کریمی، مهدی. اثرات متقابل شوری آب آبیاری و کود نیتروژنه اوره بر عملکرد و اجزای عملکرد گندم رقم بم. نشریه تنشهای محیطی در علوم زراعی، ۲۰۲۰.
- کریمی، مهدی. پاسخ گندم رقم بم به اثرات متقابل شوری آب آبیاری و سطوح مختلف کود سولفات پتاسیم. تنشهای محیطی در علوم زراعی، جلد ۱۲، شماره ۱.
- رجایی، مجید؛ دستفال، منوچهر. بررسی عملکرد و شاخصهای تحمل به شوری در لاینها و ارقام گندم تحت شرایط شور. نمایه AGRIS/FAO.
- Acevedo, E. et al. Bread wheat, durum wheat, and synthetic hexaploid wheat in saline and non-saline soils. CIMMYT Wheat Special Report 49، CIMMYT.
- El-Hendawy, S.E. et al. Evaluating salt tolerance of wheat genotypes using multiple parameters. European Journal of Agronomy, 2005؛ نمایه مرکز تحقیقات CIMMYT.
- Gousheh, M. & Ghalebi, S. Wheat Irrigation Management Using Saline Water in Southern Parts of Khuzestan Province. نمایه AGRIS/FAO.
- USDA Agricultural Research Service. Agricultural Salinity Assessment.
دیدگاهها