نیتروژن (N) یکی از مهمترین عناصر غذایی مورد نیاز گندم است و نقش اساسی در تشکیل برگ و پنجه، تولید کلروفیل، رشد اندامهای هوایی، تشکیل دانه و در نهایت عملکرد و درصد پروتئین دانه دارد. با این حال، مصرف بیش از نیاز نهتنها الزاماً عملکرد را افزایش نمیدهد، بلکه میتواند باعث خوابیدگی بوته، افزایش برخی بیماریها، کاهش کارایی مصرف نیتروژن و افزایش خطر آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی به نیترات شود. از طرف دیگر، کمبود نیتروژن نیز موجب کاهش رشد، تعداد پنجههای بارور و پتانسیل عملکرد میشود. بنابراین هدف اصلی، تأمین نیتروژن کافی در زمان مورد نیاز گیاه، نه مصرف حداکثری کود است.
۱. مهمترین کودهای ازته گندم کداماند؟
کودهای ازته مورد استفاده در گندم را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
| نوع کود | فرمول/آنالیز متداول | نیتروژن کل | ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|
| اوره | 46-0-0 | ۴۶٪ N | غلظت بالا، رایج و نسبتاً اقتصادی |
| نیترات آمونیوم | 34-0-0 | ۳۴٪ N | نیتروژن به دو شکل آمونیومی و نیتراتی |
| سولفات آمونیوم | 21-0-0 + حدود 24٪ S | ۲۱٪ N | تأمین همزمان N و گوگرد |
| نیترات کلسیم آمونیوم (CAN) | حدود 26-0-0 | ۲۶٪ N | بخشی آمونیومی و بخشی نیتراتی، همراه کلسیم/کربنات |
| محلول UAN | 28-0-0 تا 32-0-0 | ۲۸ تا ۳۲٪ N | کود مایع حاوی اوره و نیترات آمونیوم |
| آمونیاک بیآب | 82-0-0 | ۸۲٪ N | بسیار غلیظ، تزریق مستقیم به خاک و نیازمند تجهیزات تخصصی |
| کودهای کندرهش/پایدارشده | بسته به محصول | متغیر | کاهش سرعت آزادسازی یا کاهش برخی تلفات N |
مقادیر فوق مربوط به درصد وزنی نیتروژن در کود است، نه مقدار کود مورد نیاز مزرعه. مشخصات FAO نیز برای اوره حداقل ۴۶٪ نیتروژن و برای سولفات آمونیوم حداقل ۲۰٪ نیتروژن را ذکر میکند؛ در بازار رایج، سولفات آمونیوم معمولاً بهصورت 21-0-0 و حدود ۲۴٪ گوگرد عرضه میشود.
۲. اوره؛ پرکاربردترین گزینه در بسیاری از مزارع گندم
آنالیز:
۴۶ درصد نیتروژن
یعنی هر ۱۰۰ کیلوگرم اوره تقریباً ۴۶ کیلوگرم نیتروژن دارد.
به همین دلیل، اوره از نظر غلظت نیتروژن یکی از مهمترین کودهای جامد ازته است.
مزایا
- درصد بالای نیتروژن؛
- حملونقل و انبارداری نسبتاً آسان؛
- قابلیت استفاده بهصورت خاکی؛
- قابلیت استفاده در بسیاری از برنامههای کوددهی گندم؛
- مناسب برای کوددهی تقسیطشده؛
- امکان استفاده از انواع پایدارشده یا همراه با مهارکننده اورهآز.
مهمترین عیب اوره
مشکل اصلی اوره در زمانی ایجاد میشود که روی سطح خاک باقی بماند و شرایط برای تبخیر آمونیاک مناسب باشد.
FAO شرایطی مانند کاربرد سطحی، pH بالاتر خاک، نبود بارندگی کافی پس از مصرف، پوشش زیاد بقایای گیاهی و شرایط خشک و گرم را از عوامل افزایشدهنده خطر تلفات اوره از طریق فراریت آمونیاک معرفی کرده است.
بنابراین:
اوره لزوماً کود بدی نیست؛ مصرف نادرست اوره است که میتواند باعث اتلاف قابلتوجه نیتروژن شود.
اگر اوره پس از مصرف با مقدار مناسبی آب وارد خاک شود یا به شکل مناسب با خاک مخلوط شود، خطر فراریت کاهش پیدا میکند. در سیستمهای بدون خاکورزی، مدیریت زمان مصرف و پیشبینی بارندگی/آبیاری اهمیت بیشتری دارد.
۳. سولفات آمونیوم؛ انتخاب مناسب وقتی گوگرد هم مورد نیاز است
آنالیز متداول:
۲۱٪ نیتروژن + حدود ۲۴٪ گوگرد
سولفات آمونیوم علاوه بر نیتروژن، منبع مهم گوگرد نیز محسوب میشود.
مزایا
- تأمین همزمان نیتروژن و گوگرد؛
- مناسب در خاکهایی که کمبود گوگرد دارند؛
- نیتروژن عمدتاً در فرم آمونیومی است؛
- نسبت به اوره در بسیاری از شرایط، پتانسیل فراریت آمونیاک کمتری دارد؛
- میتواند در مدیریت تغذیهای گندم، بهویژه در شرایط نیاز به گوگرد، مفید باشد.
معایب
- درصد نیتروژن آن فقط حدود ۲۱٪ است؛ بنابراین برای تأمین مقدار مشخص نیتروژن باید کود بیشتری نسبت به اوره مصرف شود.
- مصرف مداوم و زیاد آن میتواند در برخی خاکها به اسیدیشدن خاک کمک کند.
چه زمانی انتخاب خوبی است؟
اگر آزمایش خاک یا سابقه مزرعه نشان دهد که گوگرد نیز محدودکننده رشد گندم است، سولفات آمونیوم میتواند گزینه جذابی باشد؛ اما اگر گوگرد کافی باشد، الزاماً دلیلی ندارد که سولفات آمونیوم را به اوره ترجیح دهیم.
۴. نیترات آمونیوم؛ کود سریعالاثر با دو فرم نیتروژن
نیترات آمونیوم متداول دارای حدود:
۳۴٪ نیتروژن
است و نیتروژن آن تقریباً به دو شکل آمونیومی (NH₄⁺) و نیتراتی (NO₃⁻) وجود دارد.
فرم نیتراتی مستقیماً قابل جذب گیاه است، در حالی که فرم آمونیومی میتواند پس از تبدیلهای میکروبی خاک وارد چرخه نیترات شود.
مزیت مهم
وجود همزمان دو فرم نیتروژن باعث میشود این کود در برنامههای کوددهی گندم گزینه مناسبی باشد، بهخصوص زمانی که نیاز گیاه به نیتروژن افزایش مییابد.
نکته مهم
نیترات در خاک متحرک است و در شرایط بارندگی یا آبیاری سنگین میتواند به سمت پایین پروفیل خاک حرکت کند. بنابراین مصرف زیاد و زودهنگام آن در خاکهای سبک و مناطق دارای بارندگی زیاد میتواند احتمال تلفات آبشویی را افزایش دهد. FAO نیز بر اهمیت انتخاب زمان و روش مصرف برای کاهش تلفات تأکید کرده است.
۵. نیترات کلسیم آمونیوم (CAN)
CAN معمولاً حدود ۲۶٪ نیتروژن دارد و تقریباً نیمی از نیتروژن آن در فرم آمونیومی و نیم دیگر در فرم نیتراتی است؛ محصول همچنین حاوی ترکیبات کلسیمی/کربناتی است. مشخصات FAO برای CAN نیز ترکیب آمونیوم و نیترات را تأیید میکند.
مزایا
- وجود همزمان N آمونیومی و نیتراتی؛
- مناسب برای تأمین نسبتاً سریع نیتروژن؛
- نسبت به اوره از نظر فراریت آمونیاک در بسیاری از شرایط رفتار متفاوت و معمولاً کمریسکتری دارد؛
- میتواند در برنامههای سرک گندم مورد استفاده قرار گیرد.
محدودیت
مقدار نیتروژن آن از اوره کمتر است و بنابراین برای تأمین مقدار یکسان N، جرم کود بیشتری لازم خواهد بود.
۶. کودهای مایع UAN
محلولهای UAN معمولاً در آنالیزهای ۲۸-۰-۰ تا ۳۲-۰-۰ وجود دارند؛ یعنی حدود ۲۸ تا ۳۲ درصد وزن محلول را نیتروژن تشکیل میدهد. UAN ترکیبی از اوره و نیترات آمونیوم در آب است.
مزایا
- قابلیت کاربرد مکانیزه؛
- امکان مصرف دقیق و یکنواخت؛
- مناسب برای سیستمهای پیشرفته کوددهی؛
- امکان استفاده در کوددهی تقسیطی.
محدودیت
بخش اوره موجود در UAN همچنان میتواند در شرایط مناسب دچار فراریت آمونیاک شود؛ بنابراین «مایع بودن» به معنی صفر بودن تلفات نیست.
۷. آمونیاک بیآب؛ بسیار غلیظ ولی تخصصی
آمونیاک بیآب حدود ۸۲٪ نیتروژن دارد و از غلیظترین منابع نیتروژن محسوب میشود. این ماده باید با تجهیزات تخصصی به داخل خاک تزریق شود و به دلیل ماهیت خطرناک آن، کاربردش نیازمند رعایت جدی الزامات ایمنی و تجهیزات مناسب است.
برای اغلب کشاورزان خردهمالک، موضوع اصلی این کود «درصد بالای نیتروژن» نیست، بلکه نیاز به تجهیزات و مدیریت تخصصی است.
۸. کودهای پایدارشده
گروه دیگری از کودهای نیتروژنه شامل اورههای پوششدار، کودهای کندرهش و کودهای دارای مهارکنندههای اورهآز یا نیتریفیکاسیون هستند.
هدف این محصولات این است که سرعت تبدیل یا آزادسازی نیتروژن را تغییر دهند تا فرصت بیشتری برای جذب گیاه ایجاد شود و در شرایط مناسب، برخی تلفات کاهش یابد.
برای مثال، منابع ترویجی دانشگاهی گزارش کردهاند که مهارکنندههایی مانند NBPT میتوانند تبدیل اوره به آمونیاک را به تأخیر بیندازند و در نتیجه فرصت بیشتری برای ورود اوره به خاک از طریق بارندگی یا آبیاری ایجاد کنند.
اما یک نکته مهم:
کود پایدارشده الزاماً در تمام خاکها، اقلیمها و سالها عملکرد بیشتری از اوره معمولی ایجاد نمیکند.
اثر آن به شرایط مزرعه و نحوه مصرف وابسته است.
۹. مهمتر از نوع کود: زمان مصرف نیتروژن
یکی از رایجترین اشتباهات در زراعت گندم این است که کشاورز تصور کند هرچه مقدار بیشتری از کود ازته در زمان کاشت داده شود، نتیجه بهتر خواهد بود.
در حالی که نیاز گندم به نیتروژن در طول فصل یکسان نیست.
اصل مهم این است:
نیاز گیاه و عرضه نیتروژن خاک باید تا حد امکان در طول فصل با یکدیگر هماهنگ باشند.
FAO نیز تأکید میکند که مقدار مناسب نیتروژن میتواند از سالی به سال دیگر تغییر کند، زیرا بارندگی و رطوبت خاک بر عرضه و پاسخ گندم به نیتروژن تأثیر قابلتوجهی دارند.
۱۰. مصرف پایه؛ چه مقدار از نیتروژن در زمان کاشت؟
یک نسخه ثابت برای تمام مزارع گندم نمیتوان ارائه کرد.
مقدار نیتروژن پایه باید بر اساس عواملی مانند:
- آزمون خاک؛
- عملکرد هدف؛
- مقدار نیتروژن باقیمانده در خاک؛
- محصول قبلی؛
- بقایای گیاهی؛
- مقدار بارندگی؛
- نوع خاک؛
- روش آبیاری؛
- رقم گندم؛
- تاریخ کاشت؛
- وضعیت سبزشدن و تراکم بوته
تعیین شود.
در بسیاری از سیستمهای گندم، تقسیم کود نیتروژنه بین مراحل مختلف رشد میتواند کارایی مصرف نیتروژن را نسبت به مصرف یکباره افزایش دهد. پژوهشهای CIMMYT نیز اثر زمان و محل مصرف نیتروژن بر عملکرد، کیفیت دانه و کارایی مصرف نیتروژن را نشان دادهاند.
۱۱. سرک اول؛ زمان پنجهزنی و شروع رشد فعال
یکی از مهمترین زمانهای تأمین نیتروژن، دورهای است که گیاه از رشد زمستانه خارج شده و رشد فعال خود را شروع میکند.
در گندم زمستانه، دانشگاه Virginia Tech مرحله شروع رشد بهاره را تقریباً با GS25 مرتبط میکند؛ در این مرحله هدف اصلی میتواند حمایت از تشکیل پنجههای کافی باشد. این منبع توصیه میکند ابتدا تراکم پنجه بررسی شود و سپس درباره نیاز به نیتروژن تصمیمگیری شود.
یعنی:
مزرعه کمپنجه → احتمال پاسخ بیشتر به نیتروژن زودهنگام
در مقابل:
مزرعه دارای پنجه کافی → لزوماً نباید نیتروژن بیشتری در این مرحله دریافت کند.
این رویکرد بسیار بهتر از یک نسخه ثابت برای تمام مزارع است.
۱۲. سرک دوم؛ نزدیک شدن به ساقهرفتن و تشکیل سنبله
در ادامه فصل رشد، تقاضای گندم برای نیتروژن افزایش مییابد و یکی از اهداف اصلی کوددهی این مرحله، تأمین نیاز گیاه برای رشد اندامهای زایشی و حفظ پتانسیل عملکرد است.
دانشگاه Virginia Tech توصیه میکند در برنامههای تقسیطی، بخش اصلی نیتروژن در نزدیکی دوره حداکثر جذب گیاه تأمین شود.
در مطالعات انجامشده در سیستمهای آبی گندم نیز، تقسیم نیتروژن بین قبل از کاشت و مرحله اولین گره/ساقهرفتن در برخی شرایط باعث بهبود کارایی مصرف و کیفیت نسبت به مصرف یکجای نیتروژن شده است.
۱۳. آیا مصرف نیتروژن دیرهنگام میتواند مفید باشد؟
بله، اما باید هدف مصرف مشخص باشد.
مصرف دیرهنگام نیتروژن، در شرایط مناسب، میتواند بیشتر بر درصد پروتئین دانه و کیفیت گندم اثر بگذارد تا صرفاً افزایش عملکرد.
یک مطالعه کلاسیک ثبتشده در پایگاه AGRIS/FAO نشان داده است که مصرف نیترات در مرحله نزدیک به بوتینگ نسبت به مصرف آمونیومی در آن زمان میتواند اثر بیشتری بر درصد نیتروژن دانه داشته باشد.
بنابراین اگر هدف، تولید گندم با پروتئین بالاتر باشد، مدیریت نیتروژن در مراحل انتهایی میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ اما مقدار و زمان آن باید با شرایط رقم، آب، خاک و بازار هدف تنظیم شود.
۱۴. آیا میتوان گفت «اوره بهتر است یا سولفات آمونیوم»؟
بهصورت مطلق، خیر.
مقایسه صحیح به این شکل است:
| شرایط مزرعه | گزینهای که میتواند منطقیتر باشد |
|---|---|
| نیاز عمومی به N و قیمت مناسب | اوره |
| نیاز همزمان به N و S | سولفات آمونیوم |
| نیاز به N سریعتر و وجود فرم نیتراتی | نیترات آمونیوم/CAN، در صورت مجاز و در دسترس بودن |
| کوددهی مایع مکانیزه | UAN |
| خطر بالای فراریت اوره | اوره پایدارشده یا منبع کمخطرتر، بسته به شرایط |
| خاک با کمبود گوگرد | سولفات آمونیوم |
| سیستم تخصصی و مکانیزه | UAN یا آمونیاک بیآب، بسته به تجهیزات و مقررات |
| نیاز به کاهش سرعت آزادسازی N | کودهای کندرهش/پایدارشده |
پس سؤال صحیح کشاورز نباید فقط این باشد:
«کدام کود قویتر است؟»
بلکه باید پرسید:
«کدام منبع نیتروژن، در این خاک و در این مرحله رشد، با کمترین تلفات بیشترین مقدار نیتروژن مورد نیاز گندم را تأمین میکند؟»
۱۵. یک نکته بسیار مهم درباره مقدار مصرف کود
مقدار کود را نباید با مقدار نیتروژن یکی دانست.
برای مثال، اگر برنامه مزرعه به ۴۶ کیلوگرم نیتروژن در هکتار نیاز داشته باشد:
با اوره ۴۶ درصد:
۴۶ ÷ ۰٫۴۶ = ۱۰۰ کیلوگرم اوره در هکتار
اما برای تأمین همین مقدار N با سولفات آمونیوم ۲۱ درصد:
۴۶ ÷ ۰٫۲۱ ≈ ۲۱۹ کیلوگرم سولفات آمونیوم در هکتار
بنابراین مقایسه کودها باید بر اساس مقدار واقعی N انجام شود، نه صرفاً وزن کود.
۱۶. یک فرمول ساده و بسیار کاربردی برای کشاورز
اگر درصد نیتروژن روی کیسه کود مشخص باشد:
مقدار کود مورد نیاز = مقدار نیتروژن مورد نیاز ÷ درصد نیتروژن کود
البته درصد باید به شکل اعشاری وارد شود.
مثلاً برای تأمین ۶۰ کیلوگرم N:
اوره ۴۶٪
۶۰ ÷ ۰٫۴۶ = ۱۳۰٫۴ کیلوگرم اوره در هکتار
سولفات آمونیوم ۲۱٪
۶۰ ÷ ۰٫۲۱ = ۲۸۵٫۷ کیلوگرم سولفات آمونیوم در هکتار
این محاسبه برای مقایسه منابع بسیار مفید است.
۱۷. اشتباهات رایج در مصرف کود ازته گندم
اشتباه اول: مصرف تمام نیتروژن در یک مرحله
این کار میتواند احتمال تلفات و عدم تطابق عرضه نیتروژن با نیاز گیاه را افزایش دهد.
اشتباه دوم: مصرف سطحی اوره در شرایط گرم و خشک
این وضعیت میتواند خطر فراریت آمونیاک را افزایش دهد.
اشتباه سوم: استفاده از یک نسخه ثابت برای همه مزارع
خاک، بارندگی، آبیاری و محصول قبلی میتوانند نیاز نیتروژنی را تغییر دهند.
اشتباه چهارم: تصور اینکه هرچه N بیشتر باشد عملکرد بیشتر است
نیتروژن اضافی میتواند باعث رشد بیش از حد رویشی، خوابیدگی، افزایش هزینه و افزایش خطر تلفات نیتروژن شود.
اشتباه پنجم: بیتوجهی به گوگرد
در مزرعهای که گوگرد محدودکننده باشد، افزایش اوره لزوماً مشکل تغذیهای را حل نمیکند.
اشتباه ششم: توجه نکردن به بارندگی و آبیاری
نیترات در خاک متحرک است و بارندگی یا آبیاری زیاد میتواند احتمال آبشویی را افزایش دهد.
۱۸. آیا کودهای ازته را باید قبل از بارندگی مصرف کرد؟
این سؤال پاسخ یکسانی برای همه کودها ندارد.
برای اوره، یک بارندگی یا آبیاری مناسب پس از مصرف میتواند به ورود آن به خاک کمک کرده و خطر فراریت را کاهش دهد؛ اما بارندگی بسیار شدید میتواند مشکل دیگری مانند حرکت نیترات به اعماق خاک ایجاد کند.
بنابراین هدف، این نیست که:
«کود را هر وقت باران آمد مصرف کنیم.»
بلکه باید گفت:
زمان مصرف باید بهگونهای انتخاب شود که احتمال جذب توسط ریشه بالا و احتمال تلفات از طریق فراریت، آبشویی و رواناب پایین باشد.
این همان اصل «زمان درست» در مدیریت 4R است.
۱۹. نقش آبیاری در کوددهی نیتروژن
در گندم آبی، آبیاری یکی از عوامل تعیینکننده در مدیریت N است.
اگر کود در حجم زیاد و در فاصله زمانی نامناسب قبل از یک آبیاری سنگین مصرف شود، امکان انتقال نیترات به لایههای پایینتر افزایش مییابد.
در مقابل، تقسیط نیتروژن و هماهنگ کردن آن با نیاز گیاه و برنامه آبیاری میتواند کارایی مصرف را افزایش دهد. FAO و منابع ترویجی نیز بر تطبیق عرضه N با نیاز گیاه و شرایط رطوبتی تأکید کردهاند.
۲۰. یک برنامه عمومی قابل فهم برای کشاورز
بدون اینکه این برنامه را نسخه ثابت برای تمام مناطق بدانیم، منطق کلی مدیریت نیتروژن در گندم را میتوان چنین خلاصه کرد:
مرحله کاشت → مقدار پایه بر اساس آزمون خاک و شرایط مزرعه
⬇️
پنجهزنی/شروع رشد فعال → بررسی تراکم بوته و پنجه
⬇️
ساقهرفتن و نزدیک شدن به تشکیل سنبله → تأمین بخش مهم نیاز N
⬇️
مراحل انتهایی → در صورت نیاز و با هدف مشخص، مدیریت N برای کیفیت و پروتئین
این الگو باید با اقلیم و سیستم کشت منطقه تنظیم شود و نباید بهعنوان «نسخه یکسان برای همه مزارع» منتشر شود. مطالعات مختلف نشان دادهاند که پاسخ گندم به مقدار و زمان N به محیط و سیستم کشت وابسته است.
جمعبندی برای کشاورز
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در چند جمله خلاصه کنیم:
۱. اوره ۴۶٪ منبع غلیظ و پرکاربرد نیتروژن است، اما در مصرف سطحی باید مراقب فراریت آمونیاک بود.
۲. سولفات آمونیوم حدود ۲۱٪ N و حدود ۲۴٪ S دارد و زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که علاوه بر نیتروژن، گوگرد نیز مورد نیاز باشد.
۳. نیترات آمونیوم حدود ۳۴٪ N دارد و نیتروژن را به شکل آمونیومی و نیتراتی تأمین میکند.
۴. CAN حدود ۲۶٪ N دارد و منبعی از نیتروژن آمونیومی و نیتراتی است.
۵. UAN معمولاً ۲۸ تا ۳۲٪ N دارد و برای سیستمهای کوددهی مایع و مکانیزه مناسب است.
۶. هیچ کود ازتهای در همه شرایط «بهترین» نیست.
۷. زمان مصرف به اندازه نوع کود اهمیت دارد.
۸. تقسیط نیتروژن در بسیاری از شرایط میتواند همزمانی عرضه N با نیاز گندم را بهتر کند و خطر تلفات را کاهش دهد.
۹. مقدار مصرف باید بر اساس N واقعی محاسبه شود، نه وزن کود.
۱۰. آزمایش خاک، عملکرد هدف، وضعیت مزرعه، بارندگی، آبیاری و مرحله رشد باید در تعیین مقدار نهایی N در نظر گرفته شوند.
منابع علمی و فنی مورد استفاده
۱. FAO – Fertilizer Specifications، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، صفحه مشخصات فنی کودها؛ شامل مشخصات اوره، سولفات آمونیوم و CAN. صفحه در سالهای اخیر بهروزرسانی شده و نسخه وب فعلی در دسترس است.
۲. FAO – Optimizing Nitrogen Use on the Farm، FAO، در مجموعه راهنمای مدیریت کود و تغذیه گیاه؛ تأکید بر تطبیق عرضه N با نیاز گندم و اثرپذیری نیاز نیتروژن از بارندگی و شرایط سال.
۳. FAO – Nitrogen Management in Irrigated Spring Wheat، FAO/IAEA؛ بررسی منابع مختلف نیتروژن، زمان و روش مصرف و تلفات اوره، از جمله فراریت آمونیاک. منبع منتشرشده در مجموعه اسناد FAO.
۴. Virginia Cooperative Extension – Nitrogen Management for Winter Wheat: Principles and Recommendations، نویسندگان M. M. Alley و همکاران؛ نخستین انتشار مارس ۲۰۱۹ و آخرین بازبینی ژوئن ۲۰۲۴. این منبع برای اصول زمانبندی N، پنجهزنی و مصرف تقسیطی استفاده شده است.
۵. Cornell University – Certified Crop Advisor Study Resources: Nitrogen Fertilizers، منبع آموزشی دانشگاه Cornell؛ شامل مشخصات و مقایسه اوره، نیترات آمونیوم، UAN، سولفات آمونیوم و آمونیاک بیآب. صفحه در حال حاضر قابل دسترسی است.
۶. Grahmann et al. (2016)، Nitrogen fertilizer placement and timing affects bread wheat quality and yield in an irrigated bed planting system، پژوهش منتشرشده با همکاری پژوهشگران مرتبط با CIMMYT؛ مطالعه چندساله روی اثر محل و زمان مصرف N بر عملکرد، کیفیت و کارایی مصرف نیتروژن. سال انتشار: ۲۰۱۶.
۷. Ooro et al. (2011)، Implication of rate and time of nitrogen application on wheat yield and quality، CIMMYT Informa No. 1776؛ بررسی اثر مقدار و زمان مصرف نیتروژن بر عملکرد و کیفیت گندم. سال انتشار: ۲۰۱۱.
۸. Spratt (1974)، Effect of Ammonium and Nitrate Forms of Fertilizer-N and their Time of Application on Utilization of N by Wheat، Agronomy Journal، جلد 66، شماره 1، صفحات 57–61؛ مطالعه اثر شکل نیتروژن و زمان مصرف بر جذب N و پروتئین دانه گندم. سال انتشار: ۱۹۷۴.
۹. Montana State University Extension – Montana Wheat Production Guide؛ بررسی رفتار منابع مختلف N، خطر فراریت اوره و نقش مهارکنندههایی مانند NBPT. راهنمای منتشرشده حدود سال ۲۰۱۸ و مورد استفاده در نسخه وب فعلی.
دیدگاهها