رقم پیشگام یکی از ارقام مهم گندم نان (Triticum aestivum L.) ایران است که با هدف دستیابی همزمان به عملکرد بالا، سازگاری با اقلیم سرد و تحمل بهتر نسبت به کمآبیاری در مراحل پایانی فصل رشد معرفی شد. این رقم حاصل برنامه اصلاحی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر است و در منابع علمی با شجره Bkt/90-Zhong87 معرفی شده است. پیشگام در زمستان سال ۱۳۸۷ بهعنوان رقم جدید گندم نان برای مناطق سرد کشور معرفی شد.
اهمیت این رقم در شرایطی بیشتر آشکار میشود که تأمین آب در انتهای فصل رشد گندم با محدودیت مواجه باشد. پژوهش منتشرشده در Seed and Plant Improvement Journal، پیشگام را بهطور مشخص برای آبیاری معمول و شرایط کمآبیاری در مرحله انتهایی رشد در مناطق سرد ایران معرفی کرده است.
عملکرد؛ مزیت اصلی رقم پیشگام
یکی از مهمترین ویژگیهای پیشگام، ظرفیت عملکرد بالای آن در شرایط مطلوب آبیاری است. بر اساس نتایج گزارششده در مقاله معرفی این رقم، میانگین عملکرد دانه پیشگام در شرایط آبیاری مناسب حدود ۸۷۳۸ کیلوگرم در هکتار بوده است. در شرایط کمآبیاری انتهای فصل، میانگین عملکرد به ۵۱۴۶ کیلوگرم در هکتار رسیده و حداکثر عملکرد ثبتشده برای این رقم ۱۰٬۰۶۵ کیلوگرم در هکتار گزارش شده است.
بنابراین، اختلاف عملکرد میان شرایط آبیاری مناسب و کمآبیاری در این آزمایشها حدود ۳۵۹۲ کیلوگرم در هکتار، معادل تقریبی ۴۱ درصد بوده است. این موضوع بهخوبی نشان میدهد که پیشگام برای حذف کامل آبیاری طراحی نشده است؛ بلکه مزیت آن، توانایی حفظ بخشی از ظرفیت تولید در مواجهه با محدودیت آب در مراحل پایانی فصل است.
به بیان دیگر، نباید عملکرد ۵۱۴۶ کیلوگرم در هکتار را «عملکرد ثابت رقم در شرایط کمآبی» تلقی کرد؛ عملکرد واقعی مزرعه به زمان و شدت تنش، خصوصیات خاک، بارندگی، تاریخ کاشت، تراکم بوته، تغذیه و مدیریت مزرعه وابسته است.
سازگاری با مناطق سرد کشور
پیشگام عمدتاً برای اقلیم سرد و مناطقی که گندم آبی در آنها در پایان فصل با محدودیت منابع آب مواجه میشود، توصیه شده است. منابع فنی، استانها و مناطق سرد همدان، اردبیل، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، بخشهایی از خراسان، زنجان، قزوین و مرکزی را از مناطق مناسب برای کشت این رقم معرفی کردهاند.
در منابع بینالمللی نیز پیشگام بهعنوان یک رقم facultative یا بینابین طبقهبندی شده است. این ویژگی به آن معناست که از نظر تیپ رشد بین ارقام کاملاً زمستانه و بهاره قرار میگیرد و رفتار رشدی آن به شرایط محیطی و زمان کاشت وابسته است. مطالعات چندمحیطی نیز پیشگام را رقمی نسبتاً زودرس معرفی کردهاند.
ویژگیهای زراعی و مورفولوژیک
بر اساس شناسنامههای فنی منتشرشده برای این رقم، پیشگام دارای بوتهای با ارتفاع متوسط حدود ۹۳ تا ۹۶ سانتیمتر است. این ارتفاع در کنار مقاومت مناسب به خوابیدگی، یکی از ویژگیهای مطلوب آن برای مزارع آبی محسوب میشود.
مشخصات مهم رقم را میتوان بهصورت زیر خلاصه کرد:
| ویژگی | مشخصات رقم پیشگام |
|---|---|
| گونه | گندم نان (Triticum aestivum L.) |
| تیپ رشد | بینابین (Facultative) |
| وضعیت رسیدگی | نسبتاً زودرس |
| سال معرفی | زمستان ۱۳۸۷ |
| شجره | Bkt/90-Zhong87 |
| ارتفاع بوته | حدود ۹۳ تا ۹۶ سانتیمتر |
| وزن هزار دانه | حدود ۴۶ گرم |
| رنگ دانه | زرد |
| عملکرد متوسط در شرایط آبیاری مناسب | ۸۷۳۸ کیلوگرم در هکتار |
| عملکرد متوسط در شرایط کمآبیاری انتهای فصل | ۵۱۴۶ کیلوگرم در هکتار |
| حداکثر عملکرد گزارششده | ۱۰٬۰۶۵ کیلوگرم در هکتار |
| وضعیت خوابیدگی بوته | مقاوم |
| ریزش دانه | نیمهمقاوم |
| واکنش گزارششده به زنگ زرد | مقاوم |
| واکنش گزارششده به زنگ قهوهای | متحمل |
| واکنش به تنش سرما | متحمل |
| خاصیت کششی گلوتن | نرمال |
| پروتئین دانه | حدود ۱۱ تا ۱۱٫۳ درصد |
مشخصات فوق از شناسنامههای فنی رقم و منابع پژوهشی استخراج و با یکدیگر تطبیق داده شدهاند.
مقاومت به خوابیدگی؛ یک مزیت مهم در مزارع آبی
خوابیدگی یا ورس (Lodging) یکی از عوامل کاهش عملکرد گندم است؛ زیرا با خمشدن ساقه و بوته، دریافت نور، فتوسنتز، انتقال مواد فتوسنتزی به دانه و در نهایت عملیات برداشت تحت تأثیر قرار میگیرد.
پیشگام در ارزیابیهای اولیه بهعنوان رقمی مقاوم به خوابیدگی معرفی شده است و همین ویژگی باعث شده برای برخی سامانههای آبیاری، از جمله آبیاری بارانی، گزینه مناسبی باشد. منابع فنی نیز مقاومت به خوابیدگی را از ویژگیهای متمایزکننده این رقم دانستهاند.
البته مقاومت ژنتیکی به ورس به معنی مصونیت کامل نیست؛ مصرف بیش از نیاز کود نیتروژن، تراکم نامناسب بوته، آبیاری سنگین، وزش باد و بارندگی شدید میتوانند احتمال خوابیدگی را افزایش دهند.
واکنش به بیماریها
یکی از اهداف اصلی اصلاح پیشگام، افزایش مقاومت به بیماریهای مهم گندم، بهویژه زنگها بوده است. در شناسنامه رقم، مقاومت به زنگ زرد گزارش شده و منابع پژوهشی نیز پیشگام را دارای سطح مناسبی از مقاومت در برابر زنگ زرد معرفی کردهاند.
با این حال، در تفسیر مقاومت بیماری باید یک نکته فنی مهم را در نظر گرفت: مقاومت یک رقم به بیماری، همواره مطلق و ثابت نیست و میتواند با نژاد یا جمعیت عامل بیماری، شرایط آبوهوایی و تغییر جمعیت پاتوژن تغییر کند. برای نمونه، مطالعات جدیدتر واکنش پیشگام به برخی زنگها را در سطوح متفاوتی گزارش کردهاند. بنابراین عبارت «مقاوم به زنگ زرد» باید در چارچوب نتایج آزمونهای اصلاحی و شرایط ارزیابی رقم تفسیر شود، نه بهعنوان تضمین عدم ابتلا در تمام مناطق و سالها.
تحمل سرما و محدودیت آب در انتهای فصل
از ویژگیهای مهم پیشگام، تحمل نسبتاً مناسب به تنش سرما و توانایی عملکرد در شرایط کمآبیاری انتهای فصل است. همین ترکیب صفات، پیشگام را برای بخشهایی از مناطق سرد ایران که در اواخر فصل زراعی با محدودیت منابع آب مواجه هستند، مورد توجه قرار داده است.
نکته مهم این است که «تحمل کمآبی انتهای فصل» با «مقاومت کامل به خشکی» تفاوت دارد. پیشگام همچنان یک رقم گندم آبی است و تأمین آب در مراحل حساس رشد، بهویژه در مراحل زایشی و پر شدن دانه، برای دستیابی به عملکرد اقتصادی اهمیت دارد. مزیت رقم در این است که در صورت محدودیت آب در پایان فصل، نسبت به بسیاری از ارقام حساستر، ظرفیت بیشتری برای حفظ عملکرد دارد.
کیفیت دانه و کاربرد نانوایی
پیشگام از گروه گندمهای نان است. شناسنامه فنی رقم، رنگ دانه را زرد، وزن هزار دانه را حدود ۴۶ گرم و خاصیت کششی گلوتن را «نرمال» گزارش کرده است. میزان پروتئین نیز در منابع فنی حدود ۱۱ تا ۱۱٫۳ درصد گزارش شده است.
مطالعات کیفی انجامشده روی ارقام گندم ایران نیز پیشگام را در میان ارقام مورد بررسی قرار دادهاند. بنابراین، پیشگام صرفاً یک رقم با هدف افزایش عملکرد نیست و از نظر کیفیت دانه و ویژگیهای مرتبط با مصرف نانوایی نیز در برنامه تولید گندم نان کشور مورد استفاده قرار گرفته است.
توصیه مدیریتی برای کشاورزان
مهمترین نکته در بهرهگیری از ظرفیت پیشگام، انتخاب رقم متناسب با اقلیم و مدیریت صحیح آب است. پیشگام برای مناطق سرد و شرایط آبیاری معمول یا کمآبیاری انتهای فصل معرفی شده است؛ بنابراین نباید آن را جایگزینی برای مدیریت صحیح آبیاری دانست.
برای دستیابی به عملکرد بالا، رعایت تاریخ کاشت توصیهشده منطقه، استفاده از بذر گواهیشده و سالم، تغذیه متعادل بهویژه مدیریت نیتروژن، کنترل علفهای هرز و پایش مستمر بیماریها و آفات ضروری است.
در شرایط محدودیت آب نیز تصمیم درباره حذف یا کاهش یک نوبت آبیاری نباید صرفاً براساس نام رقم انجام شود. مرحله رشد گیاه، میزان رطوبت خاک، بافت خاک، پیشبینی بارش و وضعیت مزرعه باید همزمان در تصمیمگیری لحاظ شوند.
جمعبندی
رقم پیشگام را میتوان یکی از ارقام شاخص گندم نان مناطق سرد ایران دانست که با رویکرد افزایش عملکرد، تحمل بهتر به محدودیت آب در انتهای فصل و سازگاری با شرایط اقلیمی سرد معرفی شده است.
دادههای حاصل از آزمایشهای معرفی رقم نشان میدهد که پیشگام در شرایط آبیاری مناسب به میانگین عملکرد ۸٫۷۴ تن در هکتار دست یافته و در شرایط کمآبیاری انتهای فصل نیز میانگین عملکرد ۵٫۱۵ تن در هکتار را ثبت کرده است؛ در حالی که حداکثر عملکرد گزارششده برای آن ۱۰٫۰۶۵ تن در هکتار بوده است.
ترکیب عملکرد بالا، تیپ رشد بینابین، زودرسی نسبی، مقاومت مناسب به خوابیدگی، تحمل سرما و توانایی حفظ عملکرد تحت کمآبیاری انتهای فصل، مهمترین دلایل اهمیت این رقم در نظام تولید گندم آبی مناطق سرد کشور است.
با این حال، عملکرد واقعی رقم پیشگام همانند هر رقم دیگر بهشدت تحت تأثیر محیط و مدیریت مزرعه قرار دارد؛ بنابراین اعداد عملکرد آزمایشگاهی و رکوردهای ثبتشده نباید بهعنوان عملکرد تضمینشده برای همه مزارع تلقی شوند. انتخاب رقم باید بر اساس اقلیم، خاک، دسترسی به آب، تاریخ کاشت و توصیههای فنی منطقه انجام گیرد.
منابع
- Mahfoozi, S. et al. (2009). Pishgam, a New Bread Wheat Cultivar for Normal Irrigation and Terminal Stage Deficit Irrigation Conditions of Cold Regions of Iran. Seed and Plant Improvement Journal, 25(3), 513–517.
- Vakhide, N. & Safavi, S.A. (2014). Biology and fertility life table of the greenbug, Schizaphis graminum, on the resistant winter wheat cultivar Pishgam in Iran. Archives of Phytopathology and Plant Protection, 47(3), 355–365.
- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان — شناسنامه ارقام گندم و مشخصات رقم پیشگام.
- Frontiers in Plant Science — مطالعات مقاومت بیماری و ارزیابی ارقام تجاری گندم ایران.
- مطالعات ژنتیکی و تنوع ارقام گندم ایران؛ Pishgam با شجره Bkt/90-Zhong87.
دیدگاهها