در شهریور ۱۴۰۵، استان مازندران شاهد بارشهای شدید و طوفان بود؛ بارش در برخی مناطق از ۲۲۰ میلیمتر گذشت، دهها نقطهٔ آبگرفتگی شدید ایجاد شد، درختان زیادی افتادند و چندین واحد مسکونی آسیب دیدند. به همین دلیل همهٔ ادارات مازندران در ۱۷ شهریور تعطیل شد. پس از این حادثه، برخی مردم این بارندگی شدید را به پدیدهٔ «النینو» نسبت دادند. اما مسئولان هواشناسی و آب ایران این نسبت را رد کردند.
سازمان هواشناسی: بارش از یک موج جوی بوده، نه النینو
بر اساس گزارش خبرگزاری مهر، سازمان هواشناسی تأکید کرد که باد و باران شدید مازندران «ناشی از یک سامانهٔ جوی فعال بوده و ارتباط مستقیمی با پدیدهٔ النینو ندارد.»
خبرگزاری ایمنا نیز در همان روز به نقل از کارشناسان توضیح داد که النینو یک تودهٔ هوا یا سامانهٔ بارشی نیست که از اقیانوس آرام حرکت کند و به ایران برسد. النینو در منطقهٔ استوایی اقیانوس آرام شکل میگیرد و از طریق تغییر الگوهای گردش جوّی، بهطور غیرمستقیم بر مناطق دیگر از جمله ایران اثر میگذارد. این گزارش برای روشنتر شدن مطلب از یک تشبیه استفاده کرده است: مثل این است که در جایی آتش روشن شود؛ دود در نزدیکی آن ملموستر است و در فاصلهٔ دور تأثیر آن غیرمستقیم یا ضعیف خواهد بود.
الگوی تاریخی: رابطهٔ النینو با بارش ایران
با وجود دشواری نسبتدادن یک رویداد بارشی مشخص به النینو، مسئولان آب ایران به برخی الگوهای تاریخی اشاره کردهاند.
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب ایران، گفت که در سالهای گذشتهٔ النینو، معمولاً مناطق جنوب، جنوبغرب، غرب و شمال ایران تحت تأثیر قرار گرفته و بارش داشتهاند، اما این قاعده کلی و همیشگی نیست. او تأکید کرد که هرچند وقوع النینو توسط نهادهای داخلی و بینالمللی تأیید شده، افزایش بارش در ایران بهدنبال النینو یک پدیدهٔ «احتمالی» است و نمیتوان آن را قطعی دانست.
یک پژوهش علمی منتشرشده در ScienceDirect نیز این موضوع را با داده تأیید میکند. این مطالعه بر پایهٔ دادههای ۱۲۰۰ ایستگاه هواشناسی ایران از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ نشان میدهد: در دورههای النینو، در بیشتر زیرحوضههای ایران بارش بیشتر از میانگین بوده و تأثیر النینو بر بارش سالانهٔ ایران پایدارتر و چشمگیرتر از لانینا بوده است.
سازوکار النینو و عدم قطعیتها
النینو پدیدهای است که در آن دمای آب سطحی در منطقهٔ استوایی اقیانوس آرام بهطور غیرعادی گرم میشود. خبرگزاری ایمنا نوشت که دورهٔ تکرار آن منظم نیست و بسیاری از حلقههای سازوکار شکلگیری آن هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
از نظر مسیر تأثیرگذاری، النینو با تغییر الگوهای گردش جوّی میتواند برای برخی مناطق زمینهٔ شکلگیری سامانههای جوی خاص را فراهم کند. اما ایمنا تأکید کرد که برای ایران، تأثیر النینو «غیرمستقیم» است و در مناطق و فصلهای مختلف، تفاوت چشمگیری دارد.
فاصلهٔ «افزایش بارش» تا «بازیابی منابع آب»
حتی اگر النینو بارش را افزایش دهد، کارشناسان آب هشدار میدهند که این به معنای پایان بحران آب ایران نیست.
بزرگزاده بهطور خاص اشاره کرد که حتی در سالهای پربارش هم نمیتوان «بدهی آبی» چندینسالهٔ سفرههای زیرزمینی را جبران کرد. او گفت: «بارش خوب ممکن است به احیای تالابها کمک کند یا سرعت افت سطح آب زیرزمینی را کم کند، اما به معنای رسیدن به سطح مطلوب یا جبران کسری چندینساله نیست.»
روزنامهٔ آرمان ملی نیز در گزارشی به نقل از کارشناس آب فریبرز فروتن این شکاف را توضیح داد. او گفت که مشکل فقط کمبارشی یک یا دو سال نیست، بلکه کسری مداوم چندیندهه است. وقتی بارش بهصورت رگباری و شدید میآید، بیشتر آن بهسرعت تبدیل به رواناب میشود، ممکن است سیل ایجاد کند اما نمیتواند بهطور مؤثر سفرههای زیرزمینی را تغذیه کند.
استراتژی «آمادگی دوگانه»
در برابر عدم قطعیتهای النینو، وزارت نیرو استراتژی «آمادگی دوگانه» را در پیش گرفته است: از یک سو، آمادهٔ بارشهای شدید و سیلاب است — شامل لایروبی کانالها، پلها و آبروهای شهری و آمادهسازی سدها برای مهار سیلاب. از سوی دیگر، حتی با فرض افزایش بارش، باید برای مدیریت خشکی و اقدامات صرفهجویی آب آماده باشد.
جمعبندی
موضع سازمان هواشناسی و مسئولان آب ایران روشن است: نمیتوان یک بارندگی شدید مشخص را بهسادگی به النینو نسبت داد. النینو بهعنوان یک پدیدهٔ بزرگمقیاس اقیانوس-جو، از طریق تغییر الگوهای گردش جوّی تأثیر غیرمستقیم بر اقلیم منطقه میگذارد و نمود آن در ایران فصلی و منطقهای است. دادههای تاریخی نشان میدهد میان النینو و بارش بخشهایی از ایران همبستگی وجود دارد، اما این رابطه احتمالی است، نه قطعی. برای ایران، راهبرد بنیادین در برابر مخاطرات اقلیمی، همچنان توانمندسازی همزمان برای مواجهه با سیل و خشکی است.
منابع: خبرگزاری مهر، روزنامه اطلاعات، خبرگزاری ایمنا، روزنامه آرمان ملی
تاریخ انتشار: ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۳ شهریور ۱۴۰۵)
دیدگاهها