شوری خاک و آب آبیاری یکی از مهمترین محدودیتهای تولید گندم در بسیاری از مناطق کشور است. در چنین شرایطی، انتخاب رقم مناسب میتواند نقش مهمی در حفظ عملکرد و کاهش ریسک تولید داشته باشد. رقم گندم نان «بم» از ارقام معرفیشده با هدف سازگاری با شرایط شور در مناطق گرم و معتدل کشور است و میتواند در مناطقی که شوری خاک و آب به یک عامل محدودکننده تبدیل شده است، مورد توجه کشاورزان قرار گیرد.
«بم» چگونه به وجود آمده است؟
بر اساس اطلاعات پژوهشی منتشرشده، رقم بم حاصل برنامه اصلاحی گندم در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر است. این رقم از یک لاین دابلهاپلوئید با شجره:
Vee"s"/Nac//1-66-22
بهدست آمده و در سال ۱۳۸۶ / ۲۰۰۷ برای کشت در مناطق گرم و معتدل ایران معرفی شده است. هدف اصلی از معرفی آن، دستیابی به رقمی با عملکرد مناسب، سازگاری با خاکهای شور و تحمل قابل قبول به تنش شوری بوده است.
ویژگیهای زراعی رقم بم
اطلاعات ارائهشده در منابع، رقم بم را از نظر تیپ رشد و برخی صفات مورفولوژیک و کیفی، رقمی مناسب برای تولید گندم نان معرفی میکند. در این مشخصات، ارتفاع بوته حدود ۹۰ تا ۹۵ سانتیمتر، درصد پروتئین حدود ۱۱/۵ درصد، شاخص گلوتن حدود ۶۶، وزن هزار دانه حدود ۴۳ گرم و تعداد روز تا گلدهی حدود ۱۲۴ روز ذکر شده است.
همچنین واکنش این رقم نسبت به زنگ زرد و زنگ قهوهای، در محدوده نیمهمتحمل گزارش شده است. بنابراین، هرچند انتخاب رقم مقاوم یا متحمل میتواند خطر بیماری را کاهش دهد، اما مدیریت مزرعه و پایش مستمر بیماریها همچنان ضروری است.
عملکرد؛ نقطه قوت مهم «بم»
یکی از نکات قابل توجه درباره این رقم، عملکرد آن در آزمایشهای انجامشده تحت تنش شوری است.
در نتایج معرفی رقم بم، میانگین عملکرد دانه ۴۸۵۶ کیلوگرم در هکتار در شرایط تنش شوری گزارش شده است؛ عملکردی که در مقایسه با رقم شاهد کویر با حدود ۴۱۳۶ کیلوگرم در هکتار برتری نشان داده است. همچنین نتایج آزمایشهای مزرعهای و طرحهای تحقیقی ـ ترویجی در استانهای یزد، اصفهان، کرمان و نیشابور برتری عملکرد بم را در برخی از شرایط مورد آزمایش تأیید کردهاند.
البته این اعداد را نباید بهعنوان «عملکرد تضمینشده در همه مزارع» تلقی کرد. عملکرد نهایی به شوری خاک و آب، بافت و حاصلخیزی خاک، تاریخ کاشت، تراکم بوته، مدیریت آبیاری، تغذیه، اقلیم و کنترل علفهای هرز و بیماریها وابسته است.
چرا انتخاب رقم در زمین شور اهمیت دارد؟
شوری فقط به معنای «وجود نمک در خاک» نیست. افزایش نمک در ناحیه ریشه باعث میشود گیاه برای جذب آب انرژی بیشتری صرف کند و در نتیجه، حتی زمانی که ظاهراً رطوبت در خاک وجود دارد، گیاه با نوعی تنش فیزیولوژیک خشکی مواجه شود.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز تأکید میکند که تجمع نمک در ناحیه ریشه میتواند دسترسی گیاه به آب را کاهش داده و در نهایت موجب افت عملکرد شود. کیفیت آب آبیاری، مقدار آبیاری و زهکشی همگی در شدت این مشکل مؤثرند.
از این منظر، استفاده از رقم متحملتر مانند بم میتواند یکی از اجزای مدیریت شوری باشد؛ اما بهتنهایی نمیتواند مشکل شوری را برطرف کند.
یک نکته مهم؛ «بم» به معنای بینیازی از مدیریت شوری نیست
این موضوع برای کشاورزان بسیار مهم است.
تحقیقات انجامشده روی رقم بم نشان دادهاند که این رقم در برابر شوری عملکرد قابل قبولی دارد، اما افزایش شدید شوری همچنان میتواند عملکرد آن را کاهش دهد.
در یک آزمایش مزرعهای در مرکز ملی تحقیقات شوری یزد، عملکرد رقم بم در سه سطح شوری آب آبیاری ۱/۸۸، ۷/۲۲ و ۱۴/۱۶ دسیزیمنس بر متر بررسی شد. افزایش شوری آب از ۱/۸۸ به ۷/۲۲ دسیزیمنس بر متر کاهش معنیداری در عملکرد دانه و کاه ایجاد نکرد؛ اما در شوری ۱۴/۱۶ دسیزیمنس بر متر، عملکرد دانه و کاه حدود ۵۰ درصد کاهش یافت.
بنابراین پیام آموزشی برای کشاورز روشن است:
رقم متحمل به شوری، جایگزین مدیریت شوری نیست؛ بلکه یکی از ابزارهای مدیریت آن است.
توصیههای کاربردی برای کشت رقم بم در اراضی شور
۱. قبل از کشت، شوری خاک و آب را اندازهگیری کنید
تصمیم درباره انتخاب رقم نباید فقط بر اساس ظاهر زمین یا سابقه مزرعه باشد. آزمایش آب آبیاری و آزمایش خاک، بهویژه اندازهگیری EC و در صورت نیاز شاخصهای مرتبط با سدیمی بودن خاک، باید مبنای تصمیمگیری قرار گیرد.
FAO نیز بر آزمایش خاک و تعیین نوع و شدت شوری قبل از انتخاب روش اصلاح و مدیریت زمین تأکید دارد.
۲. کیفیت آب را در طول فصل نادیده نگیرید
ممکن است کیفیت آب چاه در طول فصل ثابت نباشد. بنابراین، صرفاً یک آزمایش قدیمی آب نمیتواند همیشه وضعیت واقعی مزرعه را نشان دهد.
در زمینهایی که با آب نسبتاً شور آبیاری میشوند، افزایش تدریجی نمک در ناحیه ریشه باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا نمک همراه آب وارد خاک میشود و در صورت نبود آبشویی و زهکشی مناسب، بهتدریج تجمع پیدا میکند.
۳. زهکشی را جدی بگیرید
آبشویی بدون زهکشی مناسب میتواند مشکل را تشدید کند. هدف این است که نمکهای اضافی از محدوده ریشه خارج شوند، نه اینکه فقط حجم آب آبیاری افزایش پیدا کند.
FAO تأکید میکند که آبشویی و زهکشی باید همزمان مورد توجه قرار گیرند؛ زیرا در صورت بالا آمدن سطح آب زیرزمینی، نمک میتواند دوباره به ناحیه ریشه بازگردد.
۴. کوددهی را بر اساس آزمایش خاک انجام دهید
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم با افزایش کود پتاسه میتوان تحمل رقم به شوری را بهطور قطعی افزایش داد.
اتفاقاً پژوهش انجامشده روی رقم بم نشان داد که مصرف صفر، ۱۰۰، ۲۰۰ و ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار سولفات پتاسیم در شرایط آزمایششده اثر معنیداری بر عملکرد دانه و کاه نداشت. بنابراین، مصرف کود پتاسه باید بر اساس آزمون خاک و نیاز واقعی گیاه باشد، نه صرفاً به دلیل شور بودن مزرعه.
۵. آبیاری را به تعویق نیندازید
در شرایط شور، مدیریت فاصله بین آبیاریها اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی خاک بیش از حد خشک میشود، جذب آب برای گیاه دشوارتر خواهد شد و اثر تنش شوری نیز میتواند شدیدتر شود.
راهنمای FAO در مدیریت آب شور نیز بر اهمیت حفظ رطوبت مناسب ناحیه ریشه و مدیریت زمان آبیاری در کنار آبشویی تأکید دارد.
۶. شوری را با تغذیه اشتباه نگیریم
اگر عملکرد مزرعه کاهش یافته است، نباید بلافاصله نتیجه گرفت که گیاه «کود کم دارد». شوری میتواند جذب آب و تعادل یونی گیاه را مختل کند و کاهش عملکرد ممکن است ناشی از تنش شوری باشد.
در چنین شرایطی، ابتدا باید آب، خاک، زهکشی و میزان شوری بررسی شود و سپس برنامه تغذیهای تنظیم گردد.
آیا رقم بم برای همه مناطق کشور مناسب است؟
خیر.
«بم» یک رقم متحمل به شوری و مناسب برای برخی مناطق گرم و معتدل است، اما این به معنای مناسب بودن آن برای تمام اقلیمها و تمام زمینهای شور کشور نیست.
مطالعات انجامشده، بم را در گروه ارقام متحمل به شوری قرار دادهاند و آزمایشهای مختلف نیز توانایی آن را در حفظ عملکرد تحت تنش شوری نشان دادهاند. با این حال، شدت شوری، نوع خاک، کیفیت آب، اقلیم و مدیریت مزرعه تعیین میکنند که این رقم در یک منطقه مشخص چه عملکردی خواهد داشت.
نکته ترویجی مهم
بر اساس یکی از مطالعات انجامشده روی بم، این رقم در آب آبیاری با EC حدود ۱/۸۸ تا ۷/۲۲ دسیزیمنس بر متر در شرایط آزمایشگاهی و مزرعهای مورد بررسی قرار گرفته و عملکرد آن در این دامنه بدون کاهش معنیدار گزارش شده است؛ اما این نتیجه را نباید بهصورت یک «حد مجاز عمومی برای همه مزارع» تفسیر کرد. ویژگی خاک، زهکشی، اقلیم و روش آبیاری میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
منابع مورد استفاده
- Vahabzadeh, M. et al. Bam, A New Bread Wheat Cultivar for Moderate Climate Zones with Salinity of Soil and Water؛ گزارش معرفی رقم گندم بم و نتایج عملکرد و سازگاری آن.
- Karimi, M.، «پاسخ گندم رقم بم به اثرات متقابل شوری آب آبیاری و سطوح مختلف کود سولفات پتاسیم»، مجله تنشهای محیطی در علوم زراعی، جلد ۱۲، شماره ۱، صفحات ۲۳۹–۲۴۹.
- Karimi, M.، «اثرات متقابل شوری آب آبیاری و کود نیتروژنه اوره بر عملکرد و اجزای عملکرد گندم رقم بم»، مجله تنشهای محیطی در علوم زراعی.
- Food and Agriculture Organization (FAO)، Salt-affected soils – Management of salt-affected soils.
- FAO، Water Quality for Agriculture – Salinity Problems and Management.
- Rahnama et al.، Root Growth and Architecture Responses of Bread Wheat Cultivars to Salinity Stress، Agronomy Journal؛ مطالعه مقایسهای ارقام گندم از جمله بم در شرایط شوری.
- Sardouie-Nasab et al.، Field Screening of Salinity Tolerance in Iranian Bread Wheat Lines؛ در این مطالعه بم در کنار ارقام ارگ و کویر بهعنوان شاهد متحمل به شوری استفاده شده است.
دیدگاهها