با نزدیک شدن به آغاز فصل کشت گندم پاییزه، کشاورزان مناطق سرد و معتدل ایران زودتر از سایر مناطق کشور وارد مرحله آمادهسازی زمین و کاشت میشوند. در این مناطق، زمانبندی صحیح عملیات زراعی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا گندم باید پیش از رسیدن سرمای شدید، فرصت کافی برای سبزشدن و استقرار مناسب داشته باشد و در عین حال، بیش از حد زود کشت نشود.
در مناطق سرد، انتخاب رقم، تاریخ کاشت و تراکم بوته باید با توجه به شرایط حرارتی و رطوبتی منطقه انجام شود. مطالعات انجامشده در ایران نشان دادهاند که تاریخ کاشت و رقم، هر دو بر زمان وقوع مراحل فنولوژیک و در نهایت عملکرد گندم اثر دارند.
مناطق سرد و معتدل شامل کدام مناطق هستند؟
بهطور کلی، بخشهایی از استانهای زیر در گروه مناطق سرد یا معتدل قرار میگیرند:
مناطق سرد:
- آذربایجان شرقی
- آذربایجان غربی
- اردبیل
- کردستان
- همدان
- زنجان
- چهارمحال و بختیاری
- بخشهایی از کرمانشاه
- بخشهایی از لرستان
- مناطق سرد خراسان شمالی و رضوی
- مناطق مرتفع برخی استانهای مرکزی کشور
مناطق معتدل:
- بخشهایی از کرمانشاه
- فارس
- مرکزی
- اصفهان
- قزوین
- البرز
- تهران
- خراسان رضوی
- سمنان
- بخشهایی از لرستان و همدان
البته مرزبندی اقلیمی داخل هر استان یکسان نیست و تصمیم نهایی باید براساس ارتفاع، دمای منطقه، بارندگی، نوع خاک و توصیه مرکز تحقیقات همان شهرستان انجام شود.
۱. چه زمانی برای آمادهسازی زمین اقدام کنیم؟
در مناطق سرد، نباید آمادهسازی زمین را به روزهای نزدیک به کاشت موکول کرد.
هدف این است که زمین قبل از رسیدن پنجره مناسب کاشت آماده باشد تا با فراهم شدن رطوبت مناسب، عملیات کاشت بدون تأخیر انجام شود.
تأخیر در آمادهسازی زمین میتواند باعث شود کشاورز مجبور شود برای جبران زمان از دسترفته، زمین را در شرایط نامناسب یا با رطوبت ناکافی کشت کند.
بنابراین ترتیب مناسب عملیات این است:
برداشت محصول قبلی → مدیریت بقایا → خاکورزی مورد نیاز → تسطیح → آمادهسازی بستر بذر → کالیبراسیون بذرکار → کاشت
۲. آمادهسازی زمین؛ خاک را بیش از حد نرم نکنید
برای گندم، زمین نباید الزاماً مانند پودر نرم شود.
بستر مناسب بذر باید:
- یکنواخت باشد.
- رطوبت مناسب داشته باشد.
- فاقد کلوخههای بزرگ باشد.
- در عمق کاشت، تماس مناسب بین بذر و خاک ایجاد کند.
- دارای لایه فشرده محدودکننده رشد ریشه نباشد.
در صورت وجود لایه سخت یا فشردگی خاک، عملیات مناسب برای رفع آن باید انجام شود؛ اما اگر چنین مشکلی وجود ندارد، خاکورزی اضافی ضرورتی ندارد.
اصل مهم:
هر عملیات خاکورزی باید یک هدف مشخص داشته باشد.
خاکورزی بیش از حد میتواند باعث افزایش هزینه سوخت و استهلاک ماشینآلات، خردشدگی بیش از حد خاک و در شرایط خشک، کاهش رطوبت قابل استفاده شود.
۳. در مناطق دیم سرد و معتدل، حفظ رطوبت اولویت دارد
اگر مزرعه دیم است، آمادهسازی زمین باید با هدف حفظ رطوبت بارندگیهای پاییزی انجام شود.
در این شرایط:
- از خاکورزی غیرضروری خودداری شود.
- بقایای گیاهی در صورت امکان مدیریت و حفظ شوند.
- زمین بیش از حد نرم و پودر نشود.
- کاشت به نخستین رطوبت مؤثر و قابل اتکا نزدیک شود.
این موضوع در مناطق سرد و کمباران اهمیت بیشتری دارد.
یک پژوهش دو ساله در شرایط دیم مناطق سرد خراسان شمالی نیز نشان داده است که مدیریت تاریخ کاشت و رقم نقش مهمی در سازگاری فنولوژیک و عملکرد گندم دارد.
۴. انتخاب رقم؛ مهمترین تصمیم قبل از خرید بذر
در مناطق سرد و معتدل، نباید صرفاً به عملکرد بالای یک رقم در یک شهرستان توجه کرد.
رقم باید براساس:
- اقلیم منطقه
- ارتفاع
- دمای زمستان
- طول فصل رشد
- میزان بارندگی
- دیم یا آبی بودن
- تاریخ کاشت
- بیماریهای غالب
- و سابقه عملکرد رقم در منطقه
انتخاب شود.
در یک مطالعه گسترده اقلیمی در ایران، چهار رقم شهریار، پیشتاز، تجن و چمران در مناطق مختلف کشور بررسی شدند و در چارچوب همان مطالعه، شهریار برای شرایط سردسیر و پیشتاز برای شرایط معتدل بهکار گرفته شد. این نتیجه نشاندهنده اهمیت سازگاری رقم با محیط است، نه اینکه این دو رقم را بتوان برای تمام مناطق سرد و معتدل کشور نسخه عمومی دانست.
در مناطق سرد
در مناطق سرد باید به سراغ ارقامی رفت که:
- تحمل سرمای زمستان را داشته باشند.
- با طول فصل رشد منطقه سازگار باشند.
- در زمان مناسب وارد مراحل زایشی شوند.
- از پتانسیل عملکرد مناسبی برخوردار باشند.
- در آزمایشهای منطقهای عملکرد پایدار نشان داده باشند.
در آزمایشهای مناطق سرد ایران، ارقام و ژنوتیپهای مختلف از نظر زمان گلدهی، عملکرد و سازگاری مورد بررسی قرار گرفتهاند. بنابراین بهتر است کشاورز آخرین فهرست ارقام توصیهشده مرکز تحقیقات و مدیریت جهاد کشاورزی منطقه خود را ملاک خرید بذر قرار دهد.
۵. گندم دیم در منطقه سرد؛ رقم زودرس همیشه به معنی رقم بهتر نیست
این نکته اهمیت زیادی دارد.
در مناطق سرد دیم، رقم باید طوری انتخاب شود که مراحل حساس رشد آن با شرایط نامناسب اقلیمی برخورد نکند.
در یک مطالعه در شرایط دیم مناطق سرد خراسان شمالی، ارقام بهاره مورد بررسی، مرحله گلدهی را زودتر از ارقام زمستانه طی کردند و در شرایط مورد مطالعه، آسمان و کریم برای کشت انتظار در مناطق سرد و بهویژه سرد و کمباران قابل توصیه گزارش شدند. تراکم مطلوب بذر نیز در آن آزمایش ۲۵۰ تا ۳۰۰ بذر در مترمربع گزارش شد.
این نتیجه را نباید بدون توجه به شرایط منطقه به همه مناطق سرد کشور تعمیم داد، اما نشان میدهد که انتخاب رقم باید بر اساس رفتار فنولوژیک رقم در همان اقلیم انجام شود.
۶. بذر مناسب چه ویژگیهایی دارد؟
برای کشت زودهنگام مناطق سرد و معتدل، کیفیت بذر اهمیت ویژهای دارد.
بذر باید:
- دارای قوه نامیه مناسب باشد.
- خلوص بالایی داشته باشد.
- عاری از بذر علفهای هرز باشد.
- از منبع معتبر تهیه شده باشد.
- به بیماریهای بذرزاد آلوده نباشد.
- با رقم توصیهشده منطقه مطابقت داشته باشد.
استفاده از بذر ضعیف و کمقوه میتواند باعث کاهش تراکم واقعی مزرعه شود و کشاورز را به افزایش بیرویه میزان بذر مصرفی سوق دهد.
۷. قبل از کاشت، بذر را ضدعفونی کنید
یکی از اقدامات مهم قبل از کشت، ضدعفونی بذر با قارچکش ثبتشده و توصیهشده برای گندم است.
هدف، کاهش بیماریهای بذرزاد و برخی بیماریهای خاکزاد در مرحله جوانهزنی و استقرار گیاهچه است.
نکته مهم این است که میزان مصرف قارچکش باید دقیقاً براساس برچسب همان محصول و توصیه رسمی منطقه تعیین شود.
همچنین اگر قرار است از بذرمالهای حاوی عناصر غذایی یا ترکیبات زیستی استفاده شود، سازگاری آنها با ماده ضدعفونیکننده باید بررسی شود.
۸. مقدار بذر؛ به جای «کیلو در هکتار»، تراکم بوته را هدف بگیرید
برای مناطق سرد و معتدل، گفتن یک عدد ثابت مانند «۲۰۰ کیلوگرم بذر در هکتار» برای تمام مزارع روش دقیقی نیست.
مقدار بذر به عوامل زیر بستگی دارد:
- وزن هزار دانه
- درصد جوانهزنی
- خلوص بذر
- درصد استقرار
- روش کاشت
- زمان کاشت
- نوع کشت، دیم یا آبی
- شرایط رطوبتی خاک
به همین دلیل، ابتدا باید تراکم هدف بوته تعیین و سپس مقدار بذر محاسبه شود.
فرمول کلی:
مقدار بذر = تراکم هدف × وزن هزار دانه ÷ درصد خلوص ÷ درصد جوانهزنی ÷ درصد استقرار
بنابراین اگر وزن هزار دانه یک رقم با رقم دیگر متفاوت باشد، حتی در صورت هدف یکسان برای تراکم بوته، مقدار بذر مورد نیاز نیز متفاوت خواهد بود.
۹. تراکم مناسب در مناطق سرد
تراکم نباید صرفاً با هدف «بوته بیشتر» افزایش پیدا کند.
در مناطق دیم سرد و کمباران، تراکم بالا میتواند رقابت بین بوتهها برای آب را افزایش دهد.
از طرف دیگر، تراکم بسیار پایین باعث میشود:
- پوشش خاک دیرتر ایجاد شود.
- علفهای هرز فرصت بیشتری پیدا کنند.
- ظرفیت تولید مزرعه بهطور کامل استفاده نشود.
در مطالعه انجامشده در شرایط دیم مناطق سرد خراسان شمالی، تراکم ۲۵۰ تا ۳۰۰ بذر در مترمربع برای شرایط مورد مطالعه مطلوب گزارش شد.
این عدد را باید بهعنوان نتیجه همان شرایط آزمایشی در نظر گرفت و نه یک نسخه واحد برای تمام مناطق سرد کشور.
۱۰. بهترین روش کاشت
در صورت وجود ماشینآلات مناسب، کاشت ردیفی با بذرکار دقیق گزینه مناسبی برای کنترل تراکم و عمق بذر است.
پیش از ورود به مزرعه، بذرکار باید کالیبره شود.
باید مشخص شود که دستگاه در یک هکتار واقعاً چه مقدار بذر توزیع میکند.
اعداد تنظیمشده روی دستگاه بهتنهایی کافی نیستند.
۱۱. عمق کاشت
در شرایط معمول، عمق کاشت گندم باید بهگونهای تنظیم شود که بذر:
- به رطوبت کافی دسترسی داشته باشد.
- تماس مناسب با خاک داشته باشد.
- مسیر خروج از خاک برای گیاهچه بیش از حد طولانی نباشد.
بهطور عملی، عمق حدود ۳ تا ۵ سانتیمتر برای بسیاری از شرایط مناسب است، اما در خاکهای مختلف باید براساس رطوبت و بافت خاک تنظیم شود.
کاشت بیش از حد عمیق میتواند باعث کاهش و تأخیر در سبزشدن و ضعف گیاهچه شود.
۱۲. چرا در مناطق سرد نباید بیش از حد دیر کاشت؟
گندم برای اینکه قبل از ورود به سرمای شدید به اندازه کافی مستقر شود، به زمان نیاز دارد.
کاشت دیرهنگام میتواند باعث شود:
- سبزشدن به تأخیر بیفتد.
- تعداد پنجههای تشکیلشده کاهش پیدا کند.
- گیاه قبل از زمستان استقرار کافی نداشته باشد.
- بخشی از ظرفیت عملکردی مزرعه از دست برود.
از طرف دیگر، زودترین تاریخ ممکن الزاماً بهترین تاریخ کاشت نیست.
کشت بیش از حد زود نیز میتواند موجب رشد رویشی بیش از اندازه و افزایش برخی مشکلات زراعی شود.
بنابراین هدف، پیدا کردن پنجره بهینه کاشت منطقه است.
۱۳. در مناطق معتدل چه تفاوتی وجود دارد؟
در اقلیم معتدل، سرمای زمستان معمولاً محدودکننده اصلی نیست؛ در عوض باید به طول فصل رشد و شرایط انتهای فصل توجه بیشتری داشت.
رقم و تاریخ کاشت باید بهگونهای انتخاب شوند که:
پنجهزنی مناسب → ساقهرفتن مناسب → گلدهی در شرایط مطلوب → پرشدن دانه پیش از گرمای شدید
اتفاق بیفتد.
مطالعه انجامشده در نیشابور نیز نشان داده است که تغییر تاریخ کاشت، طول مراحل نمو ارقام مختلف گندم را تغییر میدهد و ارقام از نظر نیاز حرارتی با یکدیگر متفاوت هستند.
۱۴. پس از کاشت چه چیزی را بررسی کنیم؟
بعد از سبزشدن، مزرعه باید از چند نقطه بررسی شود.
کنترل کنید:
۱. تراکم واقعی بوته
آیا تعداد بوتههای سبز شده با هدف اولیه مطابقت دارد؟
۲. یکنواختی سبزشدن
آیا همه قسمتهای مزرعه همزمان سبز شدهاند؟
۳. عمق کاشت
آیا بذرها بیش از حد عمیق قرار گرفتهاند؟
۴. علفهای هرز
آیا علفهای هرز همزمان با گندم سبز شدهاند؟
۵. آفات و بیماریها
آیا لکههای غیرطبیعی یا خسارت در مزرعه دیده میشود؟
۶. رطوبت خاک
آیا بعد از سبزشدن، رطوبت کافی برای ادامه رشد وجود دارد؟
جمعبندی برای کشاورزان مناطق سرد و معتدل
در مناطق سرد و معتدل، کشت زودهنگام به معنی عجله برای کاشت نیست. منظور، استفاده از پنجرهای است که در آن رطوبت خاک مناسب بوده، دمای محیط برای جوانهزنی و استقرار مساعد باشد و گیاه فرصت کافی برای رشد اولیه پیش از سرمای شدید داشته باشد.
سه تصمیم بیشترین اهمیت را دارند:
رقم مناسب منطقه + تاریخ کاشت مناسب + تراکم مناسب
اگر این سه مورد درست انتخاب شوند، عملیات بعدی مانند تغذیه، کنترل علفهای هرز و مدیریت بیماری نیز نتیجه بهتری خواهد داشت.
همچنین به دلیل تفاوت قابل توجه شرایط داخل استانها، برای انتخاب نهایی رقم و تاریخ کاشت، توصیه شهرستان یا مرکز تحقیقات منطقه باید بر توصیه عمومی غلبه داشته باشد.
منابع مورد استفاده
- فلاح، محمدحسن و همکاران، ۲۰۲۱، «ارزیابی جامع مدل DSSAT-Nwheat در طیف وسیعی از مناطق اقلیمی ایران»، بومشناسی کشاورزی. این مطالعه برای مقایسه رفتار ارقام شهریار، پیشتاز، تجن و چمران در اقلیمهای مختلف ایران استفاده شد.
- خداشناس، علیرضا، ۲۰۲۳، «ارزیابی سازگاری و عملکرد دانه رقمهای گندم دیم در تراکمهای مختلف بذر در شرایط کشت انتظاری مناطق سرد»، تولید گیاهان زراعی. برای بخش ارقام و تراکم در شرایط سرد و دیم استفاده شد.
- مطالعه «بررسی تأثیر تاریخ کاشت و نیتروژن بر مراحل نموی ارقام گندم و رابطه آن با عملکرد و اجزای عملکرد در منطقه نیشابور». برای اثر تاریخ کاشت بر مراحل رشد ارقام استفاده شد.
- مطالعه «بررسی روند تغییرات دمایی و اثرات آن بر طول دوره پر شدن دانه و پتانسیل عملکرد گندم در مناطق مختلف ایران». برای ارتباط اقلیم، دما و طول دوره رشد گندم استفاده شد.
دیدگاهها