تراکتورهای فرسوده؛ قاتل خاموش مزارع ایران

چرا این موضوع برای کشاورز مهم است؟

شاید برای شما هم پیش آمده که تراکتور وسط مزرعه خراب شود یا مجبور باشید برای شخم زدن یک هکتار زمین، چندین باک گازوئیل بریزید. این مشکلات، ریشه در یک آمار تلخ دارد: بیش از نیمی از تراکتورهای ایران از سن قانونی خود گذشته اند.

این فرسودگی، فقط یک عدد روی کاغذ نیست؛ بلکه هر ساله میلیاردها تومان از جیب کشاورزان و یارانه های ملی را به باد میدهد. در این گزارش، واقعیت های میدان را با استناد به آمار رسمی مرور می کنیم و می گوییم که چاره کار چیست.

بخش اول: چند درصد تراکتورها پیر شده اند؟

طبق آخرین آمارهای رسمی وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار دستگاه تراکتور در مزارع کشور کار میکنند، اما سن بیشتر آنها از استاندارد جهانی بسیار بالاتر است.

• از هر ۲ تراکتور، ۱ تاش فرسوده است: یعنی حدود ۳۵۰ هزار دستگاه عمرشان بالای ۱۳ سال است. این یعنی نصف ناوگان، پیر محسوب می شود.

• از هر ۳ تراکتور، ۱ تاش خیلی پیر است: حدود ۲۲۰ هزار دستگاه تراکتور در کشور داریم که سنشان به بیش از ۲۵ سال رسیده است. این تراکتورها واقعاً از مرز فرسودگی عبور کردهاند.

رئیس مرکز توسعه مکانیزاسیون وزارت جهاد به صراحت گفته که ۶۵ درصد از مجموع تراکتورها و کمباینها، عمر مفیدشان را کاملاً سپری کرده اند. به عبارت ساده تر، میانگین عمر تراکتورهای ما ۱۴ سال است، در حالی که در دنیا این عدد حدود ۵ سال است. یعنی تراکتورهای ما تقریباً سه برابر تراکتورهای دنیا کار کردهاند!

این فرسودگی در کدام استان ها بدتر است؟

در استان هایی مثل گلستان، از هر ۱۰ تراکتور، ۶ تای آنها بالای ۱۳ سال سن دارند. در همدان هم شرایط به همین منوال است. حتی در برخی مناطق خوزستان مانند اهواز و هندیجان، وضعیت از این هم بحرانیتر است.

بخش دوم: این فرسودگی چه بلایی سر کشاورز می آورد؟

شاید بپرسید «تراکتور پیر دارد کار می کند، مگر چه اشکالی دارد؟» اشکالش این است که این پیری، هم هزینه تولید شما را بالا می برد و هم از محصولتان کم می کند.

۱. سوختِ بی حساب و کتاب (مصرف بالای گازوئیل)

واقعیت ساده است: تراکتور نو کمخور است، تراکتور قدیمی پرخور.

• یک تراکتور نو در هزار ساعت کار، حدود ۹ هزار لیتر گازوئیل می سوزاند.

• یک تراکتور فرسوده در همین هزار ساعت، ۱۱ هزار و ۷۰۰ لیتر گازوئیل می کشد.

حالا حساب کنید: همین مصرف اضافه، یعنی سالانه ۵۴۰ میلیون لیتر گازوئیل در کشور هدر میرود. ارزش ریالی این گازوئیل هدررفته، چیزی حدود ۱۳ هزار میلیارد تومان در سال است. این یعنی پولی که میتوانست صرف بهبود زندگی کشاورزان شود، فقط دود میشود و میرود بالا.

۲. ریزش و خرابی محصول

تراکتور کهنه دیگر توان درست شخم زدن یا برداشت به موقع را ندارد. کشاورزی که با تراکتور فرسوده کار میکند، نمی تواند در زمان طلایی، کشت یا برداشت را انجام دهد. بر اساس برآوردها، چیزی حدود ۶ درصد از کل محصولات کشاورزی (یعنی از هر ۱۰۰ کیلو، ۶ کیلو) به خاطر عملکرد نادرست این ماشینآلاتِ ازکارافتاده، به ضایعات تبدیل میشود.

۳. هزینه های سرسام آور تعمیرات

کشاورزان به خوبی میدانند که تراکتور پیر، هر چند وقت یک بار باید به تعمیرگاه برود. هر بار دست به جیب شدن برای خرید قطعه و اجرت تعمیرکار، سود کشت و کار را میخورد. این هزینههای تعمیرات مکرر، گاهی از اقساط یک تراکتور نو هم بیشتر میشود.

بخش سوم: چرا کشاورزان تراکتور نو نمی خرند؟

شاید حق با شما باشد که بپرسید «خب، بیایید تراکتور نو بخریم!» اما موانع سر راه، بسیار جدی است:

۱. قیمت نجومی: قیمت هر دستگاه تراکتور نو امروز به حدود ۵۰۰ میلیون تومان رسیده است. این مبلغ برای بسیاری از کشاورزان، یک شبهه و غیرقابل تأمین است.

۲. وام با سود بالا: کشاورزان برای خرید تراکتور، باید وامی با سود ۲۳ درصد بگیرند. با این نرخ سود، قسطهای سنگین، کشاورزی را بیصرفه میکند.

۳. ترس از سرمایهگذاری: وقتی قیمت نهادهها و محصولات هر سال تغییر میکند، کشاورز جرأت نمیکند کل سرمایهاش را پای یک ماشین جدید بگذارد.

۴. کمبود تولید داخل: کارخانه تراکتورسازی ایران سالانه حدود ۳۵ هزار دستگاه تولید میکند، در حالی که برای نوسازی همین تراکتورهای فرسوده، سالانه به ۵۰ هزار دستگاه نیاز داریم.

بخش چهارم: راه نجات چیست؟

خوشبختانه مسئولان دست روی این مشکل گذاشته اند و طرحهایی در حال اجراست:

• طرح اسقاط تراکتورهای قدیمی: برای اولین بار، طرحی شروع شده که کشاورز میتواند تراکتور فرسودهاش را بدهد و با تخفیف و تسهیلات، تراکتور نو تحویل بگیرد. این طرح از اواخر سال ۱۴۰۲ در استانهای فارس، همدان، مازندران، قم و گلستان شروع شده و قرار است سالانه ۱۲ تا ۱۵ هزار دستگاه فرسوده از رده خارج شوند.

• حمایت در بودجه سال ۱۴۰۴: دولت در لایحه بودجه، حمایت از نوسازی تراکتورها را دیده است. اگر این طرح به خوبی پیش برود، همین حالا هم می توان ۱۳ تا ۱۴ هزار میلیارد تومان فقط از محل صرفهجویی در مصرف سوخت، پسانداز کرد.

• افزایش تولید: برنامه ریزی شده که تولید تراکتور داخل از ۳۲ هزار دستگاه به ۴۰ هزار دستگاه در سال برسد تا کشاورزان زودتر به ناوگان جدید دسترسی پیدا کنند.

حرف آخر

ناوگان فرسوده تراکتوری، یک زنگ خطر جدی برای کشاورزی ایران است. با این وضعیت، نه فقط امنیت غذایی کشور به خطر میافتد، بلکه خود کشاورزان با هزینه های سرسام آور سوخت و تعمیرات دست وپنجه نرم می کنند. نوسازی تراکتورها یک سرمایه گذاری است که هم به جیب کشاورز برمی گردد و هم به اقتصاد کشور. امیدواریم با اجرای درست طرح های اسقاط و تأمین اعتبارات مناسب، هرچه زودتر شاهد جایگزینی این ماشین آلات کهنه با تراکتورهای نو و کم مصرف باشیم.

منابع:

۱. خبرگزاری مهر - «فرسودگی بیش از ۶۰ درصد ناوگان کشاورزی در گلستان؛ تهدیدی برای امنیت غذایی» (۱۴۰۴)
۲. خبرگزاری مهر - «سالانه ۳۰ هزار دستگاه تراکتور نیاز به تعویض دارند» (۱۴۰۴)
۳. باشگاه خبرنگاران جوان - «۵۰ درصد تراکتورهای کشور فرسوده هستند» (۱۴۰۴)
۴. خبرگزاری تسنیم - «۳۵ درصد تراکتورهای کشور بالای ۲۵ سال عمر دارند» (۱۴۰۴)
۵. خبرگزاری صدا و سیما - «فرسودگی ۵۵ درصدی ماشینآلات (تراکتور) کشاورزی کشور» (۱۴۰۲)
۶. عصر ایران - «۶۵ درصد کمباینها و تراکتورها مستهلک هستند» (۱۴۰۴)
۷. دنیای خودرو - «۵۰ درصد ناوگان زراعی کشور بالای ۱۳ سال عمر دارند» (۱۴۰۳)
۸. باشگاه خبرنگاران جوان - «۳۰ درصد ناوگان تراکتور در مزارع باید نوسازی شود» (۱۴۰۳)
۹. خبرگزاری ایرنا - «طرح نوسازی تراکتورهای فرسوده در لایحه بودجه سال آینده ارائه شده است» (۱۴۰۴)
۱۰. خبرگزاری صدا و سیما - «نوسازی ماشینآلات کشاورزی در انتظار اجرای برنامه جامع مکانیزاسیون» (۱۴۰۲)
۱۱. ایرنا - «کاهش سهمیه گازوئیل کشاورزان تصمیم کارشناسی نیست» (۱۴۰۴)
۱۲. اگروفودنیوز - «نوسازی ۴۰۰ هزار تراکتور فرسوده راهی برای دستیابی به خودکفایی محصولات اساسی» (۱۴۰۴)
۱۳. فصل تجارت - «وزیر جهاد کشاورزی: نیازمند تولید ۵۰ هزار دستگاه تراکتور هستیم» (۱۴۰۴)
۱۴. فصل تجارت - «۷۶۰ میلیون لیتر سوخت با اجرای طرح جایگزینی ماشینهای فرسوده کشاورزی صرفهجویی میشود»
۱۵. ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده - «طرح اسقاط ماشینآلات کشاورزی» (۱۴۰۲)