گندم دیم در مناطق سردسیر با مجموعهای از محدودیتها مانند کمبود رطوبت، سرمای زمستانه، خشکی انتهای فصل، نوسان بارندگی و بیماریهای قارچی روبهرو است. در چنین شرایطی، انتخاب رقم مناسب میتواند بخش مهمی از ریسک تولید را کاهش دهد.
یکی از ارقام گندم نان زمستانه که برای شرایط سرد و سردمعتدل دیم کشور معرفی شده، رقم «رصد» است. این رقم حاصل تلاقی گندم «سرداری» با لاین خارجی Fenkang15 بوده و پس از چندین سال ارزیابی در ایستگاههای تحقیقاتی دیم، به دلیل برخورداری از صفات زراعی مطلوب برای کشت در مناطق سردسیر انتخاب شده است.
چرا رقم رصد مورد توجه قرار گرفته است؟
مهمترین مزیت رقم رصد، ترکیب عملکرد قابل قبول با پایداری نسبی در شرایط تنش است. بر اساس اطلاعات فنی ارائهشده در مطلب پیوست، در ارزیابیهای چندساله و در چند ایستگاه تحقیقاتی مناطق سردسیر و معتدلسرد، میانگین عملکرد رصد از شاهدهای «سرداری» و «آذر۲» بالاتر گزارش شده است.
همچنین در ارزیابیهای انجامشده، رصد در عمقهای مختلف کاشت، نوسان عملکرد نسبتاً محدودی نشان داده و از نظر تحمل به سرما و خشکی نیز صفات مطلوبی داشته است.
این ویژگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در زراعت دیم، فقط «عملکرد بالا در یک سال» ملاک انتخاب رقم نیست. پایداری عملکرد در سالهای مختلف و تحت شرایط متغیر بارندگی یکی از شاخصهای مهم برای انتخاب رقم محسوب میشود. تحقیقات مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور نیز بر توسعه ارقامی تأکید دارد که بتوانند در شرایط خشکسالی و تغییر الگوی بارندگی، عملکرد پایدار داشته باشند.
رصد در برابر سرما و خشکی
سرما یکی از مهمترین عوامل محدودکننده تولید گندم در دیمزارهای مناطق سرد کشور است. بنابراین رقمی که برای چنین مناطقی انتخاب میشود باید بتواند سرمای زمستانه را تحمل کند و در عین حال، در صورت کاهش بارندگی، افت عملکرد کمتری داشته باشد.
در اطلاعات فنی رقم رصد، تحمل به تنش سرما و خشکی از ویژگیهای مهم این رقم عنوان شده است. همچنین ارزیابی مقاومت آن در برابر برخی نژادهای زنگ زرد، واکنش نیمهمقاوم را نشان داده است.
با این حال، کشاورز نباید «تحمل به بیماری» را با «مصونیت کامل» اشتباه بگیرد. تغییر نژادهای عوامل بیماریزا میتواند واکنش ارقام را در سالها و مناطق مختلف تغییر دهد؛ بنابراین پایش مزرعه همچنان ضروری است. پژوهشهای جدید مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم نیز مقاومت به بیماریهایی مانند زنگ زرد را از صفات مهم لاینهای جدید گندم نان معرفی کردهاند.
کیفیت دانه و نانوایی؛ یک مزیت مهم
رصد تنها برای افزایش عملکرد دانه مورد توجه نیست. بر اساس اطلاعات فنی رقم، رنگ دانه قرمز تیره، شکل نسبتاً کشیده و درصد پروتئین مطلوب از ویژگیهای آن است.
از دیدگاه کشاورز، کیفیت نانوایی اهمیت اقتصادی دارد؛ زیرا تولید گندم با کیفیت مناسب میتواند ارزش محصول را افزایش دهد و در زنجیره تولید آرد و نان نیز اهمیت داشته باشد.
البته کیفیت نهایی گندم تنها به ژنتیک رقم وابسته نیست. تغذیه متعادل، شرایط آبوهوایی، زمان برداشت، رطوبت دانه و نحوه نگهداری نیز بر کیفیت محصول اثرگذارند.
رصد برای کدام مناطق مناسبتر است؟
رقم رصد اساساً برای مناطق سرد و سردمعتدل دیم معرفی شده است. گزارشهای پژوهشی نیز سازگاری آن را بهویژه در برخی دیمزارهای اردبیل و شمال آذربایجان شرقی مورد توجه قرار دادهاند.
بنابراین نباید صرفاً بر اساس نام رقم، آن را برای همه مناطق کشور توصیه کرد. در انتخاب رقم باید عواملی مانند:
- ارتفاع و موقعیت جغرافیایی مزرعه؛
- میزان و پراکنش بارندگی؛
- زمان شروع بارندگی پاییزه؛
- شدت سرمای زمستان؛
- احتمال خشکی انتهای فصل؛
- نوع خاک و حاصلخیزی آن؛
- سابقه بیماریها در منطقه؛
- و تجربه نتایج مزارع همجوار
در نظر گرفته شود.
اصل مهم این است: رقم مناسب، رقمی نیست که فقط روی کاغذ عملکرد بالایی داشته باشد؛ رقم مناسب، رقمی است که با اقلیم و شرایط واقعی مزرعه کشاورز سازگاری داشته باشد.
توصیههای مهم برای کشت رصد
۱. بذر گواهیشده تهیه کنید
استفاده از بذر سالم، خالص و دارای کیفیت مناسب، اولین قدم برای دستیابی به یک مزرعه یکنواخت است. استفاده از بذر نامطمئن میتواند باعث کاهش تراکم مطلوب، انتقال برخی عوامل بیماریزا و افت عملکرد شود.
مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور و مراکز استانی طی سالهای اخیر بر توسعه و معرفی ارقام جدید و افزایش استفاده از بذرهای مناسب و گواهیشده تأکید داشتهاند.
۲. تاریخ کاشت را با شرایط منطقه تنظیم کنید
در کشت دیم، تاریخ کاشت باید با شروع بارندگی مؤثر، دمای خاک و شرایط اقلیمی منطقه هماهنگ باشد. کاشت خیلی زود یا خیلی دیر میتواند استقرار بوتهها و مقاومت آنها در برابر تنشهای محیطی را تحت تأثیر قرار دهد.
برای تعیین تاریخ دقیق، توصیه مرکز جهاد کشاورزی و مرکز تحقیقات منطقه را ملاک قرار دهید و تنها به یک تاریخ ثابت برای تمام مناطق تکیه نکنید.
۳. تراکم کاشت را بدون محاسبه تعیین نکنید
یکی از اشتباهات رایج، استفاده از یک میزان ثابت بذر برای تمام ارقام و همه مزارع است. قوه نامیه، وزن هزار دانه، شرایط بستر بذر، رطوبت خاک و زمان کاشت باید در تعیین مقدار بذر مورد توجه قرار گیرد.
حتی پژوهشهای انجامشده درباره ارقام گندم دیم در مناطق سردسیر نشان دادهاند که تراکم بوته میتواند بر صفات مختلف و عملکرد دانه اثرگذار باشد.
۴. تغذیه را بر اساس آزمون خاک مدیریت کنید
مقاومت ژنتیکی یک رقم جایگزین تغذیه مناسب نیست. در مزرعه باید وضعیت عناصر غذایی، بهویژه نیتروژن، فسفر و پتاسیم، بر اساس آزمون خاک و توصیه کارشناسی بررسی شود.
در دیمزارها، مصرف بیرویه کود نیز میتواند اقتصادی نباشد؛ بنابراین هدف باید تغذیه متعادل و متناسب با ظرفیت رطوبتی مزرعه باشد.
۵. بیماریها را از ابتدای فصل رصد کنید
اگرچه رصد در منابع فنی دارای واکنش مطلوبتری نسبت به برخی بیماریها گزارش شده است، اما هیچ رقمی را نباید کاملاً مصون دانست.
بازدید منظم مزرعه، توجه به تغییر رنگ برگها، مشاهده لکهها و بررسی وضعیت بوتهها در مراحل مختلف رشد، امکان تشخیص زودهنگام بیماری را افزایش میدهد.
۶. علفهای هرز را جدی بگیرید
در زراعت دیم، آب عامل محدودکننده مهمی است. علفهای هرز با گندم برای آب، عناصر غذایی، نور و فضای رشد رقابت میکنند و میتوانند بخشی از مزیت عملکردی رقم را از بین ببرند.
بنابراین مدیریت علفهای هرز باید بر اساس گونههای موجود در مزرعه و با رعایت اصول فنی انجام شود.
آیا رصد را جایگزین سرداری کنیم؟
پاسخ را نمیتوان برای همه مزارع یکسان دانست.
رصد به دلیل عملکرد، پایداری و تحمل مناسبتر به برخی تنشها، میتواند در مناطق هدف خود گزینه قابل بررسی و مناسبی باشد؛ اما تصمیم نهایی بهتر است با مشاهده نتایج مزارع منطقه و توصیه کارشناسان محلی گرفته شود.
امروزه تنوع ارقام یکی از راهکارهای مهم برای کاهش ریسک تولید است. مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور نیز بر معرفی ارقام متناسب با اقلیمها و ریزاقلیمهای مختلف و افزایش تنوع ژنتیکی تأکید دارد.
بنابراین بهتر است کشاورز پیش از تغییر کامل سطح زیرکشت، رقم جدید را ابتدا در سطح محدود یا مزرعه الگویی با رقم مورد استفاده فعلی مقایسه کند.
جمعبندی برای کشاورز
رصد یک رقم گندم نان زمستانه دیم است که برای مناطق سرد و سردمعتدل کشور معرفی شده و ویژگیهایی مانند عملکرد مناسب، پایداری عملکرد، تحمل به سرما و خشکی و کیفیت مطلوب دانه و نانوایی برای آن گزارش شده است.
اما موفقیت در کشت رصد فقط به انتخاب رقم وابسته نیست. بذر سالم + تاریخ کاشت مناسب + تراکم صحیح + تغذیه متعادل + کنترل علفهای هرز + پایش بیماریها + رعایت توصیههای محلی مجموعهای است که میتواند ظرفیت ژنتیکی رقم را به محصول اقتصادی تبدیل کند.
پیام ترویجی برای کشاورز:
اگر در منطقهای سردسیر و دیم فعالیت میکنید، رصد میتواند یکی از ارقام قابل بررسی برای مزرعه شما باشد؛ اما پیش از توسعه سطح زیرکشت، عملکرد آن را در شرایط واقعی مزرعه و در مقایسه با رقم رایج منطقه ارزیابی کنید.
منابع مورد استفاده
- مقاله پژوهشی «رصد، رقم جدید گندم نان زمستانه برای مناطق سرد و سردمعتدل دیم ایران»، منتشرشده در نشریه بهنژادی نهال و بذر، جلد ۲۶، شماره ۳، صفحات ۴۳۳ تا ۴۳۵.
- اطلاعات پژوهشی درباره سازگاری رقم رصد با دیمزارهای سردسیر اردبیل و آذربایجان شرقی و مقایسه عملکرد آن با ارقام شاهد.
- خبرگزاری ایانا، گزارش مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور درباره شناسایی و معرفی لاینهای جدید گندم نان برای مناطق سرد و معتدلسرد.
- گزارش ایانا درباره توسعه ارقام جدید گندم و نقش ارقام متحمل در افزایش بهرهوری و کاهش مصرف آب.
- مطالعات پژوهشی درباره تعیین تراکم مناسب ارقام گندم دیم در مناطق سردسیر
دیدگاهها