رقم اروم (C-83-7) یکی از ارقام گندم نان اصلاحشده برای کشت در مناطق سرد کشور است که با هدف دستیابی همزمان به عملکرد مناسب، سازگاری با شرایط اقلیمی مناطق سرد و کاهش خسارت بیماری زنگ زرد معرفی شده است. این رقم از لاین C-83-7 با شجره Alvand//NS732/Her بهدست آمده و حاصل برنامههای اصلاحی داخلی و ارزیابیهای چندمحیطی در اقلیم سرد کشور است. مشخصات ثبتشده این رقم در منابع تحقیقاتی نیز شجره و سازگاری آن با اقلیم سرد را تأیید میکند.
چرا رقم اروم برای مناطق سرد اهمیت دارد؟
مناطق سرد کشور بخش مهمی از سطح زیرکشت گندم آبی را دربر میگیرند و تولید در این مناطق با مجموعهای از محدودیتها از جمله سرمای زمستانه، سرمازدگی دیررس بهاره، محدودیت رطوبت در انتهای فصل و بیماریهای قارچی بهویژه زنگ زرد مواجه است. ازاینرو، انتخاب رقم باید بر اساس مجموعهای از صفات و نه صرفاً عملکرد بالقوه انجام شود.
در چنین شرایطی، استفاده از ارقامی که از نظر ژنتیکی مقاومت یا تحمل مناسبی در برابر بیماریهای مهم دارند، میتواند ضمن کاهش ریسک افت عملکرد، نیاز به مداخلات شیمیایی را نیز کاهش دهد. فائو نیز در برنامه جهانی مدیریت زنگ گندم، استفاده از ارقام مقاوم را یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت پایدار بیماری میداند و بر پایش مستمر مزارع و مدیریت تلفیقی تأکید دارد.
اروم؛ عملکرد بالا در کنار مقاومت به زنگ زرد
بر اساس اطلاعات ارائهشده درباره این رقم، اروم نسبت به زنگ زرد مقاوم و در برابر زنگ سیاه و زنگ قهوهای نیمهمقاوم معرفی شده است. این ویژگی برای مناطقی که شرایط محیطی مناسب برای توسعه زنگها دارند، یک مزیت مهم زراعی محسوب میشود.
البته از دیدگاه کارشناسی، عبارت «مقاوم» نباید به مفهوم مصونیت دائمی تلقی شود. جمعیتهای بیماریزا و نژادهای فیزیولوژیک عوامل زنگ میتوانند در طول زمان تغییر کنند و مقاومت ژنتیکی برخی ارقام را تحت تأثیر قرار دهند. پژوهشهای انجامشده در ایران نیز نشان دادهاند که مقاومت به زنگ زرد میتواند در ژنوتیپها و محیطهای مختلف متفاوت باشد و پایش مزرعهای مستمر همچنان ضروری است.
از سوی دیگر، پژوهشهای انجامشده در اردبیل نشان دادهاند که نوع مقاومت گیاه به زنگ زرد اثر مستقیمی بر میزان خسارت عملکرد دارد؛ در یک مطالعه، میانگین کاهش عملکرد در ژنوتیپهای حساس بسیار بیشتر از ژنوتیپهای دارای مقاومت اختصاصی یا مقاومت کندزنگی گزارش شد.
عملکرد اروم؛ توجه به تفاوت «پتانسیل عملکرد» و عملکرد مزرعهای
بر اساس اطلاعات فنی مندرج در مطلب پیوست، متوسط عملکرد دانه رقم اروم در شرایط تحقیقاتی حدود ۷٬۳۸۲ کیلوگرم در هکتار گزارش شده و حداکثر عملکرد ثبتشده در شرایط آزمایشی به حدود ۸٬۳۵۸ کیلوگرم در هکتار رسیده است.
این اعداد برای معرفی پتانسیل رقم اهمیت دارند، اما در توصیه فنی به کشاورز باید با دقت از آنها استفاده کرد؛ زیرا عملکرد واقعی مزرعه تابعی از پتانسیل ژنتیکی رقم × شرایط محیطی × تاریخ کاشت × تراکم بوته × حاصلخیزی خاک × مدیریت آبیاری و تغذیه × فشار بیماریها و آفات است. بنابراین نباید عملکرد تحقیقاتی ۷٫۳۸ یا ۸٫۳۵ تن در هکتار را بهعنوان عملکرد تضمینشده مزرعهای در تمام مناطق معرفی کرد.
یک مطالعه منتشرشده درباره رقم اروم نیز نشان داده است که عملکرد آن تحت شرایط آزمایشی و مدیریتهای مختلف میتواند بهشدت تحت تأثیر محیط و تیمارهای زراعی قرار گیرد. در یک آزمایش، عملکرد میانگین اروم در شرایط مشخص آزمایشی حدود ۷٫۳ تن در هکتار گزارش شده است.
کیفیت نانوایی؛ یک مزیت مهم برای گندم نان
اروم یک رقم گندم نان است و در اطلاعات معرفی آن، کیفیت نانوایی در سطح مطلوب ارزیابی شده است. بنابراین ارزش این رقم صرفاً در میزان عملکرد خلاصه نمیشود و از منظر زنجیره تولید گندم، ویژگیهای کیفی دانه نیز اهمیت دارد.
برای تصمیمگیری نهایی درباره کیفیت یک محموله، البته باید علاوه بر رقم، پروتئین دانه، وزن هزار دانه، سختی دانه، عدد زلنی، ویژگیهای فارینوگرافی و کیفیت گلوتن و سایر شاخصهای استاندارد مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا کیفیت نهایی گندم تنها به ژنوتیپ وابسته نیست و شرایط تغذیهای، اقلیم و مدیریت مزرعه نیز بر آن اثر میگذارند.
مناطق پیشنهادی کشت
بر اساس اطلاعات فنی ارائهشده برای رقم اروم، این رقم برای مناطق سرد استانهای زیر معرفی شده است:
آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، کردستان، زنجان، مرکزی، تهران، خراسان، اصفهان، چهارمحالوبختیاری، فارس، لرستان، کرمان، کرمانشاه و کهگیلویهوبویراحمد.
بااینحال، توصیه کارشناسی باید در سطح منطقه و حتی شهرستان انجام شود؛ زیرا قرار گرفتن یک استان در فهرست مناطق مناسب کشت به معنی مناسب بودن رقم برای تمام ارتفاعات، خاکها و سامانههای زراعی آن استان نیست. استفاده از نتایج آزمایشهای سازگاری محلی و توصیههای مراکز تحقیقات کشاورزی منطقه، مبنای مطمئنتری برای انتخاب رقم است.
توصیههای مدیریتی برای کشاورزان
۱. انتخاب بذر گواهیشده
مزیت ژنتیکی رقم زمانی میتواند در مزرعه به عملکرد تبدیل شود که بذر از خلوص ژنتیکی و فیزیکی مناسب و سلامت مطلوب برخوردار باشد. استفاده از بذر خودمصرفی نامناسب یا آلوده میتواند مزیتهای رقم را کاهش دهد.
۲. تاریخ کاشت را بر اساس منطقه تنظیم کنید
در مناطق سرد، تاریخ کاشت باید بهگونهای تعیین شود که گیاه پیش از آغاز سرمای شدید زمستان به استقرار مناسب برسد، اما رشد رویشی بیش از حد نیز ایجاد نشود. بنابراین توصیه یک تاریخ ثابت برای همه مناطق صحیح نیست و باید بر اساس ارتفاع، دما، تاریخ وقوع سرما و توصیه مرکز تحقیقات منطقه تنظیم شود.
۳. پایش زنگ زرد را حتی در رقم مقاوم جدی بگیرید
مقاومت رقم اروم به زنگ زرد یک مزیت مدیریتی است، نه مجوز حذف پایش مزرعه. تغییر جمعیت نژادهای عامل بیماری میتواند سطح مقاومت ارقام را در طول زمان تغییر دهد. پژوهشهای جدید در ایران نیز بر اهمیت شناسایی و پایش مداوم منابع مقاومت به زنگ زرد تأکید دارند.
بنابراین کارشناسان پهنه و کشاورزان باید در دورههای مستعد بیماری، بهویژه از زمان رشد فعال گیاه تا مراحل حساس تشکیل و پر شدن دانه، مزارع را از نظر ظهور لکهها و نوارهای زردرنگ روی برگها بررسی کنند.
۴. مصرف قارچکش باید بر اساس پایش و توصیه فنی باشد
در صورت مشاهده بیماری، تصمیم درباره استفاده از قارچکش باید بر مبنای شدت بیماری، مرحله رشدی گیاه، شرایط آبوهوایی، حساسیت رقم و توصیه کارشناسی اتخاذ شود. استفاده بیرویه از قارچکش علاوه بر افزایش هزینه تولید، میتواند پیامدهای زیستمحیطی و خطر ایجاد مقاومت در جمعیت عامل بیماری را افزایش دهد.
مطالعات علمی نیز نشان دادهاند که ترکیب رقم مقاوم، پایش بیماری و مدیریت تلفیقی میتواند رویکرد مؤثرتری نسبت به اتکای صرف بر کنترل شیمیایی باشد.
یک نکته مهم درباره تحمل خشکی
اروم در برخی مطالعات پژوهشی در شرایط تنش خشکی نیز عملکرد و برخی صفات فیزیولوژیک مطلوبی نشان داده است؛ بااینحال، نباید مقاومت به زنگ زرد و تحمل نسبی به تنش خشکی را با «مقاومت کامل به خشکی» یکسان دانست. تحمل به خشکی یک صفت پیچیده و وابسته به مرحله رشد، شدت و زمان وقوع تنش و شرایط خاک و اقلیم است. بنابراین در مناطق دارای محدودیت آب، انتخاب رقم باید همراه با مدیریت صحیح آبیاری و حفظ رطوبت خاک انجام شود. یک مطالعه مقایسهای نیز اروم را در میان ژنوتیپهای بررسیشده دارای تحمل بالاتر به تنش خشکی معرفی کرده است.
جمعبندی برای کارشناسان و کشاورزان
اروم را میتوان یکی از گزینههای قابل توجه برای تولید گندم نان در مناطق سرد کشور دانست؛ رقمی که ترکیبی از پتانسیل عملکرد بالا، کیفیت نانوایی مناسب و مقاومت مطلوب به زنگ زرد را در اختیار تولیدکننده قرار میدهد. بر اساس اطلاعات معرفی رقم، عملکرد متوسط آن در شرایط تحقیقاتی حدود ۷٫۴ تن در هکتار و عملکرد رکوردی حدود ۸٫۴ تن در هکتار گزارش شده است؛ اما دستیابی به این ارقام در مزرعه به مدیریت زراعی و شرایط محیطی وابسته است.
مهمترین نکته ترویجی آن است که رقم مناسب، جایگزین مدیریت صحیح مزرعه نیست؛ بلکه ابزار اصلی کاهش ریسک تولید است. استفاده از بذر استاندارد، تاریخ کاشت مناسب، تغذیه متعادل، مدیریت آب، پایش بیماریها و رعایت توصیههای منطقهای باید در کنار انتخاب رقم اروم قرار گیرد. همچنین با توجه به پویایی جمعیت عوامل بیماریزا، مقاومت رقم باید هر سال در مزرعه پایش شود.
منابع مورد استفاده
- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان – معرفی ارقام گندم، مشخصات رقم اروم (C-83-7)، منتشرشده ۲ اردیبهشت ۱۳۹۶.
- ایرنا / شرکت سهامی زراعی جام – گزارش معرفی دو رقم جدید گندم نان «اروم» و «زارع»، منتشرشده ۱۹ دسامبر ۲۰۱۶.
- FAO AGRIS – Safavi et al. – پژوهش درباره شناسایی انواع مقاومت به زنگ زرد در ژنوتیپهای گندم ایران، ۲۰۲۵.
- FAO AGRIS – Safavi et al. – مطالعه اثر زنگ زرد بر اجزای عملکرد ارقام و لاینهای گندم مناطق سرد اردبیل، ۲۰۱۳.
- FAO – Wheat Rust Disease Global Programme – راهبردهای مدیریت تلفیقی و اهمیت استفاده از ارقام مقاوم در مدیریت زنگ گندم.
- FAO AGRIS – Safavi – ارزیابی مقاومت نسبی به زنگ زرد در لاینهای گندم، ۲۰۲۱.
- FAO AGRIS – معرفی و ارزیابی مقاومت به زنگ زرد در ژنوتیپهای گندم نان ایران، ۲۰۲۴.
دیدگاهها